→ دیوانِ بیدل دهلوی

زمین

446 بیت · 456 مصراع · 368 غزل

تعریف

zamin

زمین در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با زمین شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن خاکدان، فرش، افتادگی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: پایین‌بودن، ماده و میدان فروتنی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 456 مصراع، 446 بیت و 368 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: زمین (276)، فرش (80)، افتادگی (74)، خاکدان (27). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ندانم ازکجا دل بستهٔ این خاکدان‌گشتی / دنائت ریشه‌ای داری‌که نتوان از زمین‌کندت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندت
    شناسه
    bayt 4,648 · ganjoor 41,049
  2. 2
    بی‌خمیدن از زمین نتوان گهر برداشتن / آنچه بردارد دلت زین خاکدان قد دوتاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,742 · ganjoor 41,057
  3. 3
    بنای نقش پایم در زمین خاکساریها / که از افتادگی با سایه همدوش است دیوارم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارم
    شناسه
    bayt 24,427 · ganjoor 44,204
  4. 4
    ای به اوج قدس فرش آستان انداخته / سجده در بارت زمین بر آسمان انداخته
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انانداخته
    شناسه
    bayt 29,853 · ganjoor 44,677
  5. 5
    دوستان این خاکدان چون من ندارد دیگری / خانه در زیر زمین بنیاد و نقش پا دری
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ری
    شناسه
    bayt 30,725 · ganjoor 44,756
  6. 6
    نیست راحت جز به وضع خاکساری ساختن / با زمین سرکن چو نقش بوریا افتادگی
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اافتادگی
    شناسه
    bayt 31,287 · ganjoor 44,808
  7. 7
    راحت روی زمین زیر نگین ناز توست / گر چو نقش پا توانی ساخت با افتادگی
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اافتادگی
    شناسه
    bayt 31,295 · ganjoor 44,809
  8. 8
    چون نقش قدم قافلهٔ ماست زمین‌گیر / باشد ره خوابیده صدای جرس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 250 · ganjoor 40,654
  9. 9
    خاک زمین آداب گر پی سپر توان کرد / ای تخم آدمیت، بر سر گذار پا را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 402 · ganjoor 40,666
  10. 10
    سبکروان به هوایت چنان ز خود رفتند / که چون نفس نرساندند بر زمین پا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 436 · ganjoor 40,669
  11. 11
    سبک‌تاز است شوق اما من آن سنگ زمین‌گیرم / که‌ در رنگ شرر از خویش خالی می‌کنم جا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 454 · ganjoor 40,671
  12. 12
    زمین تا آسمان ایثار عام‌، آنگاه نومیدی / بروبیم از در بازکرم این‌گرد تهمت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 726 · ganjoor 40,699
  13. 13
    ز سواد مکتب خیر و شر، نشد امتیاز تو صرفه‌بر / اگرت خطی نبود دگر به زمین قلم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 783 · ganjoor 40,704
  14. 14
    در مزاج دانه آماده‌ست تأثیر زمین / حیزکم پیدا شودگر زن نزاید مرد را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایدمردرا
    شناسه
    bayt 821 · ganjoor 40,707
  15. 15
    به افسون دنائت غافلی از ننگ پامالی / به پستی متهم هرگز نمی‌داند زمین خود را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینخودرا
    شناسه
    bayt 853 · ganjoor 40,710
  16. 16
    زمین تا فلک نغمهٔ بیدل ست / خمیدن‌کجا می‌برد پیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 944 · ganjoor 40,717
  17. 17
    عاقبت از ضعف پیری نالهٔ ما اشک شد / سرنگونی بر زمین زد نغمهٔ این چنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,086 · ganjoor 40,731
  18. 18
    مخواه ای مفلسی ذلت‌کش تسلیم دونانم / زمین تا چند زیر پا نشاند آسمانم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,404 · ganjoor 40,759
  19. 19
    گردون همه پرواز و زمین جمله غبار است / منزل بنمایید اقامت‌طلبان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,493 · ganjoor 40,766
  20. 20
    توان زد بی‌تأمل صد زمین و آسمان برهم / کف افسوس اگر باشد ندامت دستگاهان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانرا
    شناسه
    bayt 1,549 · ganjoor 40,771
  21. 21
    نه تنها اغنیا را چرخ برمی‌دارد از پستی / زمین هم‌ لقمه‌های چرب داند گنج قارون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,569 · ganjoor 40,773
  22. 22
    بسکه تنگ است فضای چمن از نالهٔ من / بر زمین برگ‌ِ گل از سایه نهد پهلو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,589 · ganjoor 40,775
  23. 23
    وحشت‌ما چه خیال ست به‌راحت سازد / ناله آن نیست‌که ساید به زمین پهلورا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,617 · ganjoor 40,777
  24. 24
    جوهر وارستگان مشکل اگر ماند نهان / راه در چشم‌است‌گرد بر زمین ننشسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,713 · ganjoor 40,786
  25. 25
    به وادیی که تعلق دلیل کوشش‌هاست / ز بار دل به زمین خفته‌گیر قافله را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لهرا
    شناسه
    bayt 1,775 · ganjoor 40,792
  26. 26
    غرور و فتنه‌ها در سر سجود و عافیت در بر / زمین تا می‌توانی بود مپسند آسمانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,915 · ganjoor 40,804
  27. 27
    از نقب سنگ‌، نقش نگین فتح باب یافت / ای نامجو! تو هم ره زیرِ زمین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,026 · ganjoor 40,814
  28. 28
    صید افکن از غرور نگاهی نکرد حیف / شد خاک بر زمین سر دور از رکاب ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابما
    شناسه
    bayt 2,058 · ganjoor 40,817
  29. 29
    صف رنگ لاله به هم‌ شکن‌، می جام‌ گل به‌ زمین فکن / به بهار دامن ناز زن ز حنای دست نگار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,197 · ganjoor 40,829
  30. 30
    ای دانه چند نالی از آسیای‌گردون / ما را ته زمین هم ساییده‌اند بر ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    یدهاندبرما
    شناسه
    bayt 2,206 · ganjoor 40,830

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه