→ دیوانِ بیدل دهلوی

فلک / چرخ

1,022 بیت · 1,024 مصراع · 838 غزل

تعریف

falak-charkh

فلک / چرخ در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با فلک، چرخ، گردون، آسمان شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن سپهر، روزگار، ستاره است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آسمان گردان، تقدیر و فشار روزگار. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1024 مصراع، 1022 بیت و 838 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: فلک (321)، گردون (240)، آسمان (187)، چرخ (184)، سپهر (46)، روزگار (45). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ببالد آفتاب اقتدار از چرخ اقبالت / به فرق دشمن جاهت فلک خاک سیه بیزد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یزد
    شناسه
    bayt 13,025 · ganjoor 42,231
  2. 2
    عمری‌ست آسمان به هوا چرخ می‌زند / گردش نرفت از این سر بی‌اعتبار مغز
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارمغز
    شناسه
    bayt 19,710 · ganjoor 43,789
  3. 3
    صد چرخ زد سپهر و زما نیستی نبرد / صفر دگرتونیز فزا برحساب ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابما
    شناسه
    bayt 2,062 · ganjoor 40,817
  4. 4
    ز طاق افتاد مینای اشارات فلک‌تازی / هلال اکنون سپهر افکند ار ابروکمانی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیها
    شناسه
    bayt 3,579 · ganjoor 40,955
  5. 5
    به هیچ صورت ز دورِ گردون نصیبِ ما نیست سربلندی / ز بعدِ مردن مگر نسیمی غبارِ ما را بَرد به بالا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 18 · ganjoor 40,634
  6. 6
    هر سر که پخت دیگ خیال رعونتی / پوشیدش آسمان ته سرپوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 79 · ganjoor 40,639
  7. 7
    فلک در خاک پنهان‌کرد یکسر صورت آدم / مصورگرده‌ای می‌خواهد از مردم گیا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 118 · ganjoor 40,643
  8. 8
    چیست گردون‌؟ هوس‌افزای خیالات عدم / عالمی را به همین صفر حساب است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 144 · ganjoor 40,645
  9. 9
    چرخ پیمانه به دور افکن یک جام تهی‌ست / مستی ما و تو آواز ترنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 192 · ganjoor 40,649
  10. 10
    فلک درگردش پرگار گم کرده‌ست آرامش / جهان تا سر برون آورد غیر از پا نشد پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشدپیدا
    شناسه
    bayt 282 · ganjoor 40,657
  11. 11
    صفر اشکال فلک دوری مقصد افزود / وهم تازید که شد حلقهٔ آن در پیدا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رپیدا
    شناسه
    bayt 323 · ganjoor 40,660
  12. 12
    فلک ز صفری که می‌گشاید بر اعتبارات می‌فزاید / خلای یک شیشه می‌نماید پری ز چندین پیاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 350 · ganjoor 40,662
  13. 13
    تا زنده‌ایم باید در فکر خویش مردن / گردون بی‌مروت بر ما گماشت ما را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 397 · ganjoor 40,666
  14. 14
    گذشت از چرخ و بگرفت آبله چشم ثریا را / هوایت تا کجا از پا نشانَد نالهٔ ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 414 · ganjoor 40,668
  15. 15
    فلک تکلیف جاهت گر کند فال حماقت زن / که غیر از گاو نتواند کشیدن بار دنیا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 472 · ganjoor 40,673
  16. 16
    به پستی درنمانی‌ گر به آسودن نپردازی / غبار پرفشان هم دوش‌ گردون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 479 · ganjoor 40,674
  17. 17
    کف خاک نفس بال و پریم‌، از ضبط ما بگذر / به گردون می‌برد چون صبح‌ از خود این هوا ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 494 · ganjoor 40,675
  18. 18
    چو صبح آنجا که خاک آستانش در خیال آید / همه گر رنگ می‌گردم که گردون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 524 · ganjoor 40,678
  19. 19
    فلک چو سبحه در این خشکسال قحط مروت / به پای ریشه دوانید تخم خرمن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 554 · ganjoor 40,681
  20. 20
    فلک در خاک می‌غلتید از شرم سرافرازی / اگر می‌دید معراج ز پا افتادن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 564 · ganjoor 40,682
  21. 21
    از این خاشاک اوهامی که دارد مزرع هستی / به گاو چرخ نتوان پاک کردن خرمن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 567 · ganjoor 40,682
  22. 22
    چو ماهی خارخار طبع در کار است و ما غافل / که بر امواج پوشانده‌ست گردون جوشن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 568 · ganjoor 40,682
  23. 23
    ز دام چرخ پس از مرگ هم‌ کجاست رهایی / حساب‌ کیست به مجمر سپندِ جستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 575 · ganjoor 40,685
  24. 24
    هزار آبله دادیم عرض لیک چه حاصل / فلک فکند به پا کار دست بستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 579 · ganjoor 40,686
  25. 25
    چه دل بندد دل آگاه بر معمورهٔ امکان / که فرصت گردش چشمی‌ست دور آسمان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 608 · ganjoor 40,689
  26. 26
    نه فلک آغوش شوق انتظار آماده است / کای نهال باغ بی‌رنگی زآب وگل برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 694 · ganjoor 40,696
  27. 27
    چرخ‌ کلید در دل وقف جهادت نکند / ارّه صفت‌ گو دمِ تیغت همه دندانه برآ
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    انهبرا
    شناسه
    bayt 719 · ganjoor 40,698
  28. 28
    زمین تا آسمان ایثار عام‌، آنگاه نومیدی / بروبیم از در بازکرم این‌گرد تهمت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 726 · ganjoor 40,699
  29. 29
    عنان جستجوی مقصد عاشق‌که می‌گیرد / فلک شد آبله اما زپا ننشاند همت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 731 · ganjoor 40,699
  30. 30
    از فلک بی‌ ناله‌ کام دل نمی‌آید به دست / شهد خواهی آتشی زن خانهٔ زنبور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 897 · ganjoor 40,714

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه