→ دیوانِ بیدل دهلوی

سجده / جبین

559 بیت · 600 مصراع · 456 غزل

تعریف

sajdeh-jabin

سجده / جبین در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با سجده، جبین شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن پیشانی، عبادت است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: خاکساری بدن و نشان بندگی. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 600 مصراع، 559 بیت و 456 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سجده (276)، جبین (262)، پیشانی (88)، عبادت (8). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ز سجده بیخبری تا کی انفعال جبین / عرق شو و نفسی‌ گریه‌ کن‌ به‌حال جبین
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الجبین
    شناسه
    bayt 29,359 · ganjoor 44,632
  2. 2
    گر همه رفتی چو ماه از چرخ برتر سجده‌ای / تا ز پیشانی اثر داری برآن در سجده‌ای
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رسجدهای
    شناسه
    bayt 30,217 · ganjoor 44,709
  3. 3
    خط جبین ماست هم آغوش نقش پا / دارد هجوم سجدهٔ ما جوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 72 · ganjoor 40,639
  4. 4
    سجده هم ازعرق شرم رهی پیش نبرد / از قدم تا به جبین آبله‌زار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 174 · ganjoor 40,647
  5. 5
    مآل شعله هم داغ است، اگز آسودگی خواهی / به صد گردن مده از کف جبین سجده‌فرسا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 377 · ganjoor 40,664
  6. 6
    همان چون سایه ما و سجدهٔ شکر جبین‌سایی / که تا آن آستان بی‌زحمت پا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 515 · ganjoor 40,677
  7. 7
    تب شوق سجدهٔ نیستی چه‌ فسون دمیده بر انجمن / که چوشمع تا قدم از جبین همه‌ سر نشسته‌ به‌دوش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,342 · ganjoor 40,842
  8. 8
    سجده بالینیم‌، از سامان راحتها مپرس / همچواشک خود جبین در زیرسر داریم‌ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رداریمما
    شناسه
    bayt 2,494 · ganjoor 40,855
  9. 9
    این آستان هوسکدهٔ عرض ناز نیست / شاید به سجده‌ای بخرندت‌، جبین طلب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینطلب
    شناسه
    bayt 4,329 · ganjoor 41,020
  10. 10
    جبین متاعم و دکان سجده‌ای دارم / تو نیز خاک شو، ای جستجو که جا اینجاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ااینجاست
    شناسه
    bayt 5,179 · ganjoor 41,092
  11. 11
    سجده شکر فنا خاص جبین شمع نیست / هرکه طی‌کرد این بیابان سر به زیر پا گذاشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذاشت
    شناسه
    bayt 9,219 · ganjoor 41,897
  12. 12
    چون سایه به جز سجده مثالی ننمودیم / همواری ما آینه در رهن جبین داشت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینداشت
    شناسه
    bayt 9,497 · ganjoor 41,921
  13. 13
    دمی که سجده به خاک درت اشارت کرد / چو آفتاب دمید از جبین ما انگشت
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اانگشت
    شناسه
    bayt 9,702 · ganjoor 41,938
  14. 14
    تهی از سجدهٔ شوقت سر مویی نمی‌یابم / سراپا در جبین می‌غلتم از یاد سراپایت
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ایت
    شناسه
    bayt 10,057 · ganjoor 41,969
  15. 15
    نمی‌توان ز کف خاک من غبار انگیخت / جبین عجز به‌جز سجده برنمی‌تابد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رنمیتابد
    شناسه
    bayt 10,584 · ganjoor 42,015
  16. 16
    به دوش سجده از خود می‌روم تا آستان او / به رنگ سایه جهد عاجزان پا از جبین دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یندارد
    شناسه
    bayt 11,754 · ganjoor 42,120
  17. 17
    تواضع های من آیینهٔ تسلیم شد آخر / هلال اینجا جبین سجده از محراب می‌سازد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابمیسازد
    شناسه
    bayt 12,921 · ganjoor 42,222
  18. 18
    در این معبد، فنا را مایهٔ توقیر طاعت کن / که‌ چون ‌خاکت ‌دو عالم ‌سجده ‌وقف‌ یک ‌جبین باشد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینباشد
    شناسه
    bayt 13,756 · ganjoor 42,295
  19. 19
    جبین ز سجده ندزدی ‌که سربلندی شرم / به عالمی‌که زمین روبروست می‌باشد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وستمیباشد
    شناسه
    bayt 13,896 · ganjoor 42,308
  20. 20
    به شغل سجدهٔ او گر چنین فرسوده می‌گردد / جبین درکسوت نقش قدم خواهد نمایان شد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشد
    شناسه
    bayt 14,373 · ganjoor 42,350
  21. 21
    بیدل چو شمع ساخت جبین نیازما / با سجده‌ای که غیر گدازش وضو نشد
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ونشد
    شناسه
    bayt 14,481 · ganjoor 42,359
  22. 22
    گل‌کرد ز مسجودی من سجده‌ فروشی / یعنی چو هلالم خم محراب جبین شد
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینشد
    شناسه
    bayt 14,487 · ganjoor 42,360
  23. 23
    دیگر چه نثار تو کند مشت غبارم / یک سجده جبین داشتم آنهم به زمین‌ماند
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینماند
    شناسه
    bayt 14,938 · ganjoor 42,400
  24. 24
    قابل آن آستان کو سجده تا نازد کسی / کز عرق آنجا جبین بی‌نیازان ریختند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انریختند
    شناسه
    bayt 15,522 · ganjoor 42,451
  25. 25
    سرکشم اما جبین سجده مشتاقم چو شمع / از نم اشک چکیدن مایلی آراستند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لیاراستند
    شناسه
    bayt 15,614 · ganjoor 42,460
  26. 26
    کسی به معبد خجلت چه سجده پیش برد / جبین به سیل عرق رفت تا وضو کردند
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وکردند
    شناسه
    bayt 15,782 · ganjoor 42,475
  27. 27
    به چه ناز سجده اداکند، به در تو بیدل هیچکس / که به نقش پا برد التجا و خطی نیاز جبین‌ کند
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ینکند
    شناسه
    bayt 16,320 · ganjoor 43,492
  28. 28
    بر جبین ما نشان سجده تمغای وفاست / صنعت عشق ازکلف آرایش مه می‌کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    همیکند
    شناسه
    bayt 16,552 · ganjoor 43,513
  29. 29
    خط جبین به فرق ماست، چاره ی همتی‌ کراست / با دم تیغ سرنوشت سجده مگر سپر شود
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    رشود
    شناسه
    bayt 17,565 · ganjoor 43,602
  30. 30
    چون نگین بهر سجدهٔ نامی / بسته‌ایم از خط جبین زنار
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ار
    شناسه
    bayt 19,107 · ganjoor 43,736

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه