→ دیوانِ بیدل دهلوی

آشیان / مأوا

923 بیت · 928 مصراع · 774 غزل

تعریف

ashiyan-vatan

آشیان / مأوا در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با آشیان شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن وطن، خانه است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: مأوای جان و میل بازگشت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 928 مصراع، 923 بیت و 774 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خانه (670)، آشیان (168)، وطن (91). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیدل از درد وطن خون ‌گشت ذوق عبرتم / بس که یاد آشیان کردم قفس هم تنگ شد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگشد
    شناسه
    bayt 14,307 · ganjoor 42,343
  2. 2
    آشیان دل پناه هرزه‌گردیهای ماست / خانهٔ آیینه دارد جای آرام نفس
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    س
    شناسه
    bayt 19,871 · ganjoor 43,803
  3. 3
    به‌ گرد عالم کم‌فرصتی وطن داریم / شرر خوش است به ‌پرواز آشیان سازش
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازش
    شناسه
    bayt 20,505 · ganjoor 43,857
  4. 4
    زین مشت پر که رهزن آرام کس مباد / بر آشیان الفت عنقا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 96 · ganjoor 40,641
  5. 5
    شبستان جهان و سایهٔ دولت‌، چه‌فخراست این / مگردرچشم خفاش آشیان بندد هما اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 133 · ganjoor 40,644
  6. 6
    بلندست آنقدرها آشیان عجز ما بیدل / که بی‌سعی شکست بال و پر نتوان رسید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 232 · ganjoor 40,652
  7. 7
    درین نه آشیان غیر از پر عنقا نشد پیدا / همه پیدا شد اما آن‌که شد پیدا نشد پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشدپیدا
    شناسه
    bayt 279 · ganjoor 40,657
  8. 8
    نیست بی‌بال اسم پروازش / کس ندید آشیان عنقا را
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 439 · ganjoor 40,670
  9. 9
    به یک پرواز خاکستر شدیم از شعلهٔ غیرت / سلام توتیای ماست چشم آشیان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 613 · ganjoor 40,689
  10. 10
    ندانم جوش توفان خیال کیست این گلشن / که اشک چشم مرغان کرد گرداب‌آشیان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 622 · ganjoor 40,690
  11. 11
    صبح امیدیم بیدل آفتاب عشق‌کو / ناله خوش‌کرده‌ست امشب آشیان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,270 · ganjoor 40,746
  12. 12
    عمرها شد در فضای بی‌نشان پر می‌زنم / آشیان در عالم عنقاست اوهام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,352 · ganjoor 40,755
  13. 13
    مدّ عمرم‌ یک‌ قلم‌ چون شمع‌ در وحشت‌ گذشت / آشیان هم برنیاورد از پرافشانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,449 · ganjoor 40,763
  14. 14
    به وهم تعین رمید ازتو راحت / ز پرواز پر داده‌ای آشیان را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,476 · ganjoor 40,765
  15. 15
    بیدل ارباب تأمل با عروجت چون‌کنند / آشیان برتر بود از رنگ پرواز تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,638 · ganjoor 40,779
  16. 16
    درگرفتاری بود آسایش عشاق و بس / آشیان از حلقهٔ دام است مرغان تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انتورا
    شناسه
    bayt 1,643 · ganjoor 40,780
  17. 17
    به طبع‌کارگه عشق آتش افتاده است / کسی چه آب زند آشیان فاخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,706 · ganjoor 40,785
  18. 18
    چشم تری به گوشهٔ دل واخزیده‌ایم / شبنم صفت زغنچه بس است آشیان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,645 · ganjoor 40,869
  19. 19
    در پرده‌های عجز سری واکشیده‌ایم / چون درد در شکستِ دل است آشیان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,659 · ganjoor 40,870
  20. 20
    پرواز ناله نیز به جایی نمی‌رسد / از بس بلند ساخته‌اند آشیان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,671 · ganjoor 40,871
  21. 21
    از طبعِ شوخ این همه در بندِ کُلفَتیم / بستند چون شرار به سنگ آشیانِ ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,708 · ganjoor 40,874
  22. 22
    چون شمع پیش ازآن‌که‌شویم آشیان داغ / آتش فتاده بود پسی انگبین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,734 · ganjoor 40,877
  23. 23
    پرواز تا جنون کرد گم شد سراغ راحت / بردیم با پر و بال خاشاک آشیان‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,354 · ganjoor 40,934
  24. 24
    مرا از ضعف پرواز است قید آشیان ورنه / نفس‌گیرم چو بوی غنچه از خلوت‌گزینی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیها
    شناسه
    bayt 3,589 · ganjoor 40,956
  25. 25
    در هوای دود سودا هوشم از سر رفته است / آشیان از دست داد این مرغ در طیران شب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشب
    شناسه
    bayt 4,248 · ganjoor 41,013
  26. 26
    چوگل از طبیعت بی‌نشان به خیال دشتی آشیان / به برهنگی زدی این زمان‌که دمید پیرهن از برت
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    رت
    شناسه
    bayt 4,662 · ganjoor 41,050
  27. 27
    عمریست در طلسم کدورت نشسته‌ایم / بیدل غبار خاطر ما آشیان ماست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,890 · ganjoor 41,068
  28. 28
    بیشتر در طبع‌پیران آشیان دارد امل / حرص سوداپیشه را قد ‌دوتا زنجیر پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,097 · ganjoor 41,084
  29. 29
    آشیان ساز تماشاخانهٔ بیرنگی‌ام / شبنم ما را همان طبع هوا زنجیرپاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,100 · ganjoor 41,084
  30. 30
    از تپیدن‌های دل عمری‌ست می آید به ‌گوش / کای حریفان! آشیانِ راحتِ بسمل‌ کجاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لکجاست
    شناسه
    bayt 5,170 · ganjoor 41,091

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه