دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 674

بسکه مستان را به قدر میکشیها آبروست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه وستدشواری دشوارتر

می‌زند پهلو به گردون هرکه بر دوشش سبوست

هر دلی‌کز غم نگردد آب پیکانست و بس

هرسری‌کز شور سودا نشئه نپذیردکدوست

از شکست دل به جای نازکی خوابیده‌ایم

بر سر آواز چینی سایهٔ دیوار موست

برنمی‌آید به جز هیچ از معمای حباب

لفظ‌ماگر واشکافی معنی حرف مگوست

در دل هر ذره چون خورشید توفان کرده‌ایم

هرکجا آیینه‌ای یابند با ما روبروست

ماجرای عرض ما نشنیده می‌باید شنید

گفتگوی ناتوانان ناتوانی گفتگوست

جیب هستی چون سحر غارتگر چاک‌ است‌ و بس

رشتهٔ آمال ما بیهوده دربند رفوست

بسکه در راهت‌عرقریز خجالت مرده‌ایم

گر ز خاک ما تیمم آب بردارد وضوست

چون نگین ازمعنی تحقیق خود آگه نیم

اینقدردانم که نقش جبههٔ من نام‌اوست

برق جوشیده‌ست هرجا گریه‌ای سرکرده‌ام

با کمال‌ خاکبازی‌ طفل اشکم شعله خوست

تا به خود جنبد نفس صد رنگ حسرت می‌کشم

درکف اندیشه جسم ناتوانم کلک موست

چون گهر عزت‌فروش سخت‌جانیها نی‌ام

همچودریادرخورعرض‌گدازم آبروست

فکر نازک گشت بیدل مانع آسایشم

در بساط دیده اینجا دور باش خواب موست

مفاهیمِ این غزل

فکر / معنی غبار / سایه سر / سودا آب / شبنم دل / قلب نام / اعتبار

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
حسرت: افسوس و دریغ؛ اندوهِ ناکامی و آرزوی برنیامده.

غزل‌های مرتبط

غزل 675
نیست ایمن از بلا هر غزل 1783
مکش دردسر شهرت میفکن غزل 673
از میانش مو به موی ن غزل 537
این انجمن چو شمع مپن غزل 2595
ای فکر نازکت را شبهت غزل 1906
ز خودفروشی پرواز بسک

خوانش و منبع در گنجور ↗