دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2005

بی حوصلگی کرد درین بزم کبابم

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه ابمدشواری دشوارتر

چون اشک نگون ساغر یک جرعه شرابم

پامال هوسهای جهانم چه توان کرد

مخمل نی‌ام اما سر هر موست به خوابم

بنیاد من آب و گل تشخیص ندارد

از دور نمایند مگر همچو سرابم

آن روزکه چون شعله به خود چشم‌گشودم

برچهره ز خاکستر خود بود گلابم

یار از نظرم رفته و من می‌روم از خویش

ای ناله شتابی که درنگست شتابم

از صفحهٔ من غیر تحیر نتوان خواند

چون آینه شستند ندانم به چه آبم

انداز غبارم چو سحر بسکه بلند است

با همنفسان از لب بام است خطابم

چون ماه نوم بسکه برون دار تعین

شایستهٔ بوس لب خویش است رکابم

ای چرخ ز سر تا قدمم رشتهٔ عجزیست

تا نگسلم از خو مده آنهمه تابم

در جلوه‌گه او اثر من چه خیالست

گمگشته تر از سایهٔ خورشید نقابم

تا دم زده‌ام ساز طربها همه خشکست

آب تنکی تاخته بر روی حبابم

واکردن چشم آنقدرم ده دله دارد

بی‌دل به همین صفر فزوده است حسابم

مفاهیمِ این غزل

آب / شبنم سر / سودا آیینه چشم / نگاه لب / تبسم آتش / شمع

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
بزم: مجلسِ شادی و باده؛ نمادِ محفلِ انس و حضور.
ساغر: جامِ شراب؛ نمادِ دریافتِ فیض و سرمستیِ معنوی.
اثر: نشان و تأثیر؛ ردِّ برجامانده، که گاه نایاب و بی‌اثر است.

غزل‌های مرتبط

غزل 1446
با هستی‌ام وداع تو و غزل 2006
شب گردش چشمت قدحی دا غزل 1203
محو طلبت گردی اگر دا غزل 674
بسکه مستان را به قدر غزل 1515
این انجمن افسانهٔ را غزل 408
زان اشک که چون شمع ز

خوانش و منبع در گنجور ↗