دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1002

ز شرم سرنوشتی‌کز ازل بنیاد من دارد

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه نداردردیف دارددشواری درآمدنی

عرق در چین پیشانی زمین آبکن دارد

بساط ناز می‌پردازم اما ساز فرصت‌کو

مه اینجا پیشتر ز آرایش دامن شکن دارد

به این فرصت بضاعت هرچه داری رفته گیر ازکف

گمانی هم کزین بازیچه بردی باختن دارد

وفا جز سوختن آرایش دیگر نمی‌خواهد

همین داغست اگرشمع بساط مالگن دارد

خموشی چشمهٔ جوشست دریای معانی را

مدد از سرمه دارد چون قلم هرکس سخن دارد

به این نیرنگ تاکی خفّت افلاس پوشیدن

فلک صد رنگ می‌گرداند و یک پیرهن دارد

پی یک لقمه در مهمانسرای عالم حاجت

هوس تا دست شوید آبروها ریختن دارد

بهار عمر باید در خزان‌کردن تماشایش

گل شمعی که ما داریم در چیدن چمن دارد

به جایی واکشیدی‌کز سلامت نیست آثاری

تو مست خواب و این ویرانه دیوارکهن دارد

دو روزی عذرخواه نالهٔ دل بایدم بودن

غریبی در دیار بیکسی یاد وطن دارد

اگر از غیرت طبع قناعت آگهی بیدل

به سیلی تا رسد کارت طمع کردن زدن دارد

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار بساط رنگ / بی‌رنگی دنیا-بازی / بازی دنیا نفس نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 1040
نفس زینسان که بر عزم غزل 1001
ادب چون ماه نو امشب غزل 1007
فنا کی شغل سودای محب غزل 1003
سحر آه و گلستان نکهت غزل 1029
حرص اگر بر عطش غلو د غزل 996
شکوه مفلسی ما را به

خوانش و منبع در گنجور ↗