→ دیوانِ بیدل دهلوی

بساط

266 بیت · 266 مصراع · 250 غزل

تعریف

besat

بساط در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با بساط شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: گستردنی و فرش؛ کنایه از بزم، اسبابِ عیش و سامانِ دنیا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 266 مصراع، 266 بیت و 250 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: بساط (266). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    یک گام اگر ز وهم تعلق گذشته‌ای‌ / بیدل درازکن به بساط فراغ پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اغپا
    شناسه
    bayt 91 · ganjoor 40,640
  2. 2
    فرقی نداشت عز‌ت و خو‌اری‌ در این بساط / بیدار شد غنا، به طمع تا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 93 · ganjoor 40,641
  3. 3
    مقیم زاویهٔ اتفاق تسلیمم / بساط عافیت من فکنده‌اند اینجا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نفکندهانداینجا
    شناسه
    bayt 210 · ganjoor 40,650
  4. 4
    دل عارف چو آیینه بساط روشنی دارد / که‌ نقش پای خود را گم نمی‌سازد نفَس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 258 · ganjoor 40,655
  5. 5
    کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پیدا / که آدم، ازبهشت آید برون،  تا نان شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 305 · ganjoor 40,659
  6. 6
    هوس هر سو بساط ناز دیگر پهن می‌چیند / ندید این بی‌خبر مژگان به‌هم‌آوردن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 566 · ganjoor 40,682
  7. 7
    بساط نیستی‌گرم است‌کو شمع و چه پروانه / کف خاکستری در خود فرو برده‌ست محفل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,112 · ganjoor 40,733
  8. 8
    در این بساط ندامت چو شمع نتوان کرد / قمارخانهٔ امید رنگ باخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,698 · ganjoor 40,785
  9. 9
    ز صاحب امل آزادگی چه مکان است / درین بساط‌گرانخیزی است حامله را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لهرا
    شناسه
    bayt 1,776 · ganjoor 40,792
  10. 10
    بساط گفتگو طی کن که در انجام کار آخر / به حکم خامشی پیچیدن است این فرش قالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,869 · ganjoor 40,800
  11. 11
    چون شخص سایه بیدل صدر بساط عجزیم / تعظیم برنخیزد از روی مسند ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    دما
    شناسه
    bayt 2,074 · ganjoor 40,818
  12. 12
    ما سبکر‌وحان، ز قید ششدر تن فارغیم / مهرهٔ آزاد دل دارد بساط نرد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,091 · ganjoor 40,820
  13. 13
    ما به هستی از عدم پر بی‌بضاعت آمدیم / باختن رنگی ندارد در بساط نرد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردما
    شناسه
    bayt 2,098 · ganjoor 40,821
  14. 14
    عشرت از رنگ است هرجا گل بساط‌آرا شود / مفت جام مایه می‌گردد به دوران شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,317 · ganjoor 40,840
  15. 15
    از شهادت انتظاران بساط حیرتیم / زخمها واماندن چشم است در میدان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,692 · ganjoor 40,873
  16. 16
    تا کی درین بساط ز افسون التفات / دل می‌خراشد آینه‌پرداز آشنا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازاشنا
    شناسه
    bayt 2,917 · ganjoor 40,895
  17. 17
    درین بساط خیال بیدل ز سعی بی‌حاصل انفعائی / حیا بس است آبروی همت زعالم خشک تر برون آ
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ربرونا
    شناسه
    bayt 2,945 · ganjoor 40,897
  18. 18
    چو شیشه چندکشد قلقلت عنان تأمل / ازبن بساط‌گلوگیر یک ترنگ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,963 · ganjoor 40,899
  19. 19
    شمع بساط غیرت مپسند داغ خفت / سربازی آنقدر نیست ثابت‌قدم برون آ
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    مبرونا
    شناسه
    bayt 2,971 · ganjoor 40,900
  20. 20
    بساط ناز چیدم هرقدر کز خود برون رفتم / پری بالید در خورد تهی‌گردیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنمینا
    شناسه
    bayt 3,027 · ganjoor 40,905
  21. 21
    به دستگاه رعونت درین بساط مناز / که رفته است سرشمع بیشتر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,061 · ganjoor 40,908
  22. 22
    فرش مخمل هم‌بساط بوریای فقر نیست / چون صف مژگان گشاید محو گر‌دد خواب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,122 · ganjoor 40,913
  23. 23
    مباش هرزه‌نوای بساط کج‌فهمان / که ترسم آفت نفرین کشد ستودن‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ودنها
    شناسه
    bayt 3,424 · ganjoor 40,940
  24. 24
    بساط زلف شود چیده در دمیدن خط / به چاک سینهٔ صبح است‌ چین دامن شب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,724 · ganjoor 40,968
  25. 25
    غم ثبات طرب زین بساط نتوان خورد / بس است ریگ روان ‌گوهر محیط سراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,749 · ganjoor 40,970
  26. 26
    در آن بساط‌که از رنگ آرزو پرسند / چو یاس در نفس ما شکسته است جواب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,792 · ganjoor 40,974
  27. 27
    می‌کند اسباب راحت پایهٔ غفلت قوی / بر بساط‌سایه‌همچون‌کوه‌سنگین‌است خواب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,842 · ganjoor 40,978
  28. 28
    پیکر تسلیم ما چنگ بساط عیش ماست / چون‌به‌پستی می‌شود مایل‌جوش‌آهنگ‌است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,940 · ganjoor 40,986
  29. 29
    از وضع این بساط جنون انجمن مپرس / تهمت‌کش است صبح وگریبان درآفتاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رافتاب
    شناسه
    bayt 3,955 · ganjoor 40,987
  30. 30
    در آن بساط‌که شمع طرب شود خاموش / زپنبهٔ سرمینا برون فکن مهتاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمهتاب
    شناسه
    bayt 4,000 · ganjoor 40,991

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه