→ دیوانِ بیدل دهلوی

گره

286 بیت · 289 مصراع · 243 غزل

تعریف

gereh

گره در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با گره شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: بند و پیچش؛ نمادِ مشکل، اندوهِ بسته و دشواریِ کار. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 289 مصراع، 286 بیت و 243 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: گره (289). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    به رشته‌ات اثر وهم مدعاست گره / تو گر زبند هوس واشوی کجاست گره
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    استگره
    شناسه
    bayt 29,962 · ganjoor 44,686
  2. 2
    هزار نغمه به‌ساز شکست ماست‌گره / به موی‌ کاسهٔ چینی ‌دل صداست گره
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    استگره
    شناسه
    bayt 29,974 · ganjoor 44,687
  3. 3
    زین چمن درکف ندارد غنچهٔ دل جز گره / دانهٔ ما را چو گوهر نیست حاصل جز گره
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لجزگره
    شناسه
    bayt 29,984 · ganjoor 44,688
  4. 4
    گو‌هر گره بست از بی‌نیازی / دستی که شستیم از آبِ دریا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 8 · ganjoor 40,633
  5. 5
    درین دریا دل هر قطره گوهر در گره دارد / اگر بر روی آب آید همان بیدل شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لشودپیدا
    شناسه
    bayt 304 · ganjoor 40,658
  6. 6
    گذشت چندین قیامت اما در این نیستان بی‌تمیزی / ز پنبهٔ گوش‌های غافل چو نی گره کرد صور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 346 · ganjoor 40,661
  7. 7
    شکست آرزو زین بیش نتوان در گره بستن / گران‌جانی ز هر سو بر دل ما زد دل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 544 · ganjoor 40,680
  8. 8
    جذب حسنت‌گره از بیضهٔ فولادگشود / دیدهٔ ما به جمال تو نشد باز چرا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازچرا
    شناسه
    bayt 748 · ganjoor 40,701
  9. 9
    چون سلیمان هم‌گره بر باد نتوانست زد / ای حباب این سرکشی بر عمر مستعجل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 763 · ganjoor 40,702
  10. 10
    چو هوا ز هستی مبهمی به تأملی زده‌ام خمی / گره حقیقت شبنمی بشکاف و در دل من درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 831 · ganjoor 40,708
  11. 11
    به‌ خویش اگر چشم‌می‌گشودی‌، چو موج دریا گره نبودی / چه سحرکرد آرزوی‌ گوهر که غنچه‌ کردی بهار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 842 · ganjoor 40,709
  12. 12
    ازکیسه بریهای مکافات بیندیش / ای غنچه‌گره چندکنی خردة زر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 880 · ganjoor 40,712
  13. 13
    غفلت ز سرم باز نگردید چوگوهر / با دیده گره ساخته‌ام خواب گران را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,487 · ganjoor 40,766
  14. 14
    چون شرارم امتحان مدّ فرصت داغ‌کرد / یک‌گره میدان نبود این رشتهٔ کوتاه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهرا
    شناسه
    bayt 1,694 · ganjoor 40,784
  15. 15
    دل و دستی نبسته‌ای به چه غم درشکسته‌ای؟ / تو به راهت نشسته‌ای، گره این است برگشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,996 · ganjoor 40,811
  16. 16
    حضور نورت از دقت نگاهی ننگ می‌دارد / به رنگ چشم خفاش این گره جز پیش شب مگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بمگشا
    شناسه
    bayt 2,006 · ganjoor 40,812
  17. 17
    در بی‌زری ز جبههٔ اخلاق چین گشا / هرچند آستین گره آرد، جبین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,018 · ganjoor 40,814
  18. 18
    شرم هستی عالمی را در عرق خوابانده است / یک‌گره دارد چو شبنم رشتهٔ تسخیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,233 · ganjoor 40,832
  19. 19
    گوهر ز قناعت‌گره طبع محیط است / ازکس دل پر نیست فلک را مگر از ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رازما
    شناسه
    bayt 2,256 · ganjoor 40,834
  20. 20
    ز فسانهٔ لب خامش‌ که رسید مژده به‌گوش ما / که‌ سخن‌ گهر شد و زد گره به‌ زبان سکته‌خروش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,336 · ganjoor 40,842
  21. 21
    نقد جهان فسوس سهل نباید شمرد / دل به‌گره بسته است آبله در چنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,367 · ganjoor 40,845
  22. 22
    رشتهٔ چندین امل یک‌گره آمد به‌عرض / بر دو جهان مهر زد یأس دل تنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,374 · ganjoor 40,845
  23. 23
    زندگی طعمهٔ کلفت‌ گردید / رشته‌ها خورده‌گره خوردن ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,631 · ganjoor 40,868
  24. 24
    از درد نارسایی پرواز ما مپرس / چون نی‌گره شده‌ست به صد جا فغان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,648 · ganjoor 40,869
  25. 25
    گرد صحرای ضعیفی‌گره دام وفاست / ناله دامن نفشاند ز نی بیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,763 · ganjoor 40,880
  26. 26
    آب باید شدن از خجلت اظهار آخر / عرقی هست‌گره در نظر ژالهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الهٔما
    شناسه
    bayt 2,788 · ganjoor 40,882
  27. 27
    وصف لب توگر دمد ازگفتگوی ما / گردد چوگوهر آب‌گره درگلوی ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,891 · ganjoor 40,893
  28. 28
    حدیث سرکشی از قامت بلندکه داشت / که لب‌گزیده‌گره‌بند نیشکر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,058 · ganjoor 40,908
  29. 29
    زلف او را اختیاری نیست در تسخیر دل / خودبه‌خود این رشته می‌گیرد گره از تاب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,120 · ganjoor 40,913
  30. 30
    آنقدر بر یأس پیچیدم که امیدی نماند / پای تا سر یک گره شد رشته‌ام از تاب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,134 · ganjoor 40,914

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه