→ دیوانِ بیدل دهلوی

شکست

784 بیت · 798 مصراع · 565 غزل

تعریف

shekast

شکست در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شکست شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 798 مصراع، 784 بیت و 565 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شکست (798). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    شب‌گریه‌ام به‌ آن همه سامان ‌شکست ‌و ریخت / کز هر سرشک شیشه‌‌ی‌ توفان شکست و ریخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انشکستوریخت
    شناسه
    bayt 4,423 · ganjoor 41,029
  2. 2
    زاهد،‌که‌بادش‌، آفت ایمان شکست و ریخت / تا شیشه بشکند دل مستان شکست و ریخت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انشکستوریخت
    شناسه
    bayt 4,588 · ganjoor 41,044
  3. 3
    در تماشایی‌که باید صد مژه بالا شکست / خواب غفلت چون نگه مارا به چشم‌ما شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,471 · ganjoor 41,735
  4. 4
    بی‌تو در هرجا دل صبر آزما خواهد شکست / شیشهٔ‌کهسار درگرد صدا خواهد شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشکست
    شناسه
    bayt 7,483 · ganjoor 41,736
  5. 5
    چون حبابم، شیشهٔ دل هر کجا خواهد شکست / آن سوی نُه محفل امکان صدا خواهد شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشکست
    شناسه
    bayt 7,495 · ganjoor 41,737
  6. 6
    در چمن‌گر طرف دامانت صبا خواهد شکست / بررخ هربرگ‌گل رنگ حیا خواهد شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشکست
    شناسه
    bayt 7,507 · ganjoor 41,738
  7. 7
    ناتوانی ‌گر چنین اعضای ما خواهد شکست / استخوان‌دریکدگرچون‌بوریاخواهد شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اخواهدشکست
    شناسه
    bayt 7,521 · ganjoor 41,739
  8. 8
    شیخ تا عزم بر نماز شکست / صد وضو تازه‌ کرد و باز شکست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    ازشکست
    شناسه
    bayt 7,534 · ganjoor 41,740
  9. 9
    هوس ‌به فتنهٔ صد انجمن نگاه شکست / ز عافیت قدحی داشتیم آه شکست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اهشکست
    شناسه
    bayt 7,545 · ganjoor 41,741
  10. 10
    ندانم در شکست طرهٔ مشکین چه پردازد / که گر دامن شکست آیینه‌دار کج کلاهان شد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشد
    شناسه
    bayt 14,374 · ganjoor 42,350
  11. 11
    گرم نوید کیست سروش شکست رنگ / کز خویش می‌روم به خروش شکست رنگ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وششکسترنگ
    شناسه
    bayt 21,860 · ganjoor 43,977
  12. 12
    به هر طرف‌ که هوای سفر شکست‌ کلاهم / همان شکست شد آخر چو موج توشهٔ راهم
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    اهم
    شناسه
    bayt 26,257 · ganjoor 44,367
  13. 13
    از صفای عارضت جان‌می‌چکد  گاهِ عرق / وز شکستِ ‌طُرِّه‌ات، دل‌می‌دمد جای‌ صدا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 34 · ganjoor 40,635
  14. 14
    بیدل دلت اگرهوس آهنگ منزل است / ما و شکست‌کوشش وتدبیر خواب پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یرخوابپا
    شناسه
    bayt 71 · ganjoor 40,638
  15. 15
    قدر شکست دل نشناسی ستمکشی‌ست / ما بی‌خبر به ریزهٔ مینا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 97 · ganjoor 40,641
  16. 16
    ز طرز مشرب عشاق، سیر بینوایی کن / شکست رنگ کس‌ آبی ندارد زیر کاه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 114 · ganjoor 40,642
  17. 17
    محیط از جنبش هر قطره‌ صد توفان جنون دارد / شکست رنگ امکان بود اگر یکدل تپید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 225 · ganjoor 40,652
  18. 18
    عالم همه میناگر بیداد شکست است / این طرفه که سنگ ستمی نیست در اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مینیستدراینجا
    شناسه
    bayt 235 · ganjoor 40,653
  19. 19
    نه از عیش است اگر چون شیشهٔ می قلقل آ‌هنگم / شکست دل صلایی می‌زند رنگ تماشا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 381 · ganjoor 40,665
  20. 20
    غبار رنگ ما از عاجزی بالی نزد ورنه / شکست طره‌ات عمری‌ست پیدا می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 407 · ganjoor 40,667
  21. 21
    خزان چهره بس باشد بهار آبروی من / گواه فتح دل دارم شکست رنگ سیما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 410 · ganjoor 40,667
  22. 22
    تأمل تا چه در گوش افکنَد پیمانهٔ ما را / نوایی هست درخاطر شکست رنگ مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 415 · ganjoor 40,668
  23. 23
    در این دریا ز بس فرش است اجزای شکست من / به هر سو می‌روم، چون موج بر خود می‌نهم پا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 417 · ganjoor 40,668
  24. 24
    ندارد انجمن یأس ما شراب دگر / هم از شکست مگر پُر کنیم مینا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 427 · ganjoor 40,669
  25. 25
    به‌ عرض بیخودی‌ها گرم کن هنگامهٔ مشرب / که می‌نامیده‌اند اینجا شکست رنگ مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 451 · ganjoor 40,671
  26. 26
    به‌ داغ بی‌نگاهی رفت ‌ازین محفل چراغِ من / شکست آیینهٔ رنگی ‌که‌ گم کردم تماشا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 455 · ganjoor 40,671
  27. 27
    به کشتی از دل مأیوس باید بگذرم بیدل / شکست‌ این‌ آبله‌ چندان‌ که‌ جیحون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 485 · ganjoor 40,674
  28. 28
    مدارایی به یاران می‌کند تمکین ما ورنه / شکست‌ رنگ از این محفل چو مینا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 518 · ganjoor 40,677
  29. 29
    شکست آرزو زین بیش نتوان در گره بستن / گران‌جانی ز هر سو بر دل ما زد دل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 544 · ganjoor 40,680
  30. 30
    سری‌ نبود به وحشت‌ ز بزم‌ جستن‌ ما را / فشار تنگی دل‌ها شکست دامن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 548 · ganjoor 40,681

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه