→ دیوانِ بیدل دهلوی

پشت

162 بیت · 164 مصراع · 137 غزل

تعریف

posht

پشت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با پشت شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: قسمتِ پسِ بدن؛ نیز تکیه‌گاه و پشتیبان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 164 مصراع، 162 بیت و 137 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: پشت (164). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بی‌محابا بر من مجنون میفشان پشت دست / چون سفر غافل مزن در تیغ عریان پشت دست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انپشتدست
    شناسه
    bayt 7,234 · ganjoor 41,715
  2. 2
    خم مکن در عرض حاجت تا توانی پشت دست / اینقدرها برنمی‌دارد گرانی پشت دست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیپشتدست
    شناسه
    bayt 7,247 · ganjoor 41,716
  3. 3
    هرچه آید به نظر آن طرفش موهوم است / روز شب صورت پشت و رخ‌کار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 181 · ganjoor 40,648
  4. 4
    منزل عیش به وحشتکدهٔ امکان نیست / چمن از سایهٔ گل پشتِ پلنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 198 · ganjoor 40,649
  5. 5
    از طاق و قصر دنیا، کز خاک و خشت چینید / حیف است پست گیرید معراج پشت پا را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 391 · ganjoor 40,666
  6. 6
    هرزه برگردون رساندی وهم بود و هست را / پشت پایی بود معراج این بنای پست را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    سترا
    شناسه
    bayt 740 · ganjoor 40,700
  7. 7
    زندگانی شیوهٔ عجز است باید پیش برد / نیست سر دزدیدن از پشت دوتا مزدور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 886 · ganjoor 40,713
  8. 8
    شدی پیر و همان در بند غفلت می‌کنی جان را / به پشت خم کشی تا کی چو گردون بار امکان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,496 · ganjoor 40,767
  9. 9
    ممسک نشود قابل ایمان خساست / از بند قوی مهره مکن پشت‌کان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,524 · ganjoor 40,769
  10. 10
    صافیِ دیده و دل مانع تمییز دویی‌ست / پشت عینک به تفاوت نرساند رو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,594 · ganjoor 40,775
  11. 11
    لب به هم آر از من و ما، وعظ و بیان پُر مسرا / پشت و رخ این دو ورق ته کن و دفتر مگشا
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    رمگشا
    شناسه
    bayt 2,014 · ganjoor 40,813
  12. 12
    سخت موهوم است نقش پردهٔ اظهار ما / حیرت است آیینه‌دار پشت و روی کار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,182 · ganjoor 40,828
  13. 13
    بسکه شد حیرت‌پرستِ جلوه‌ات‌ گلزارها / گل ز برگ خویش دارد پشت بر دیوارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,211 · ganjoor 40,921
  14. 14
    زین خوان تهی مغتنم حرص شمارید / لیسیدن اگر رو دهد از پشت طبق‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    قها
    شناسه
    bayt 3,255 · ganjoor 40,925
  15. 15
    هیچکس در عالم اقبال فارغ‌بال نیست / رخش نتوان تاختن بیدل به پشت بام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,327 · ganjoor 40,931
  16. 16
    بر قسمت فتاده‌ کس ار پشت پا زند / نی می‌خلد به ناخنش از خوان بوریا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبوریا
    شناسه
    bayt 3,687 · ganjoor 40,965
  17. 17
    به پیش جلوهٔ طاقت‌گداز او بیدل / گَزید جوهر آیینه پشت دست ادب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,730 · ganjoor 40,968
  18. 18
    مسایل مفتیان شنیدم به پشت و روی ورق رسیدم / تصرف مال غصب دیدم حلال در دل حرام بر لب
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    امبرلب
    شناسه
    bayt 4,278 · ganjoor 41,016
  19. 19
    آمد و رقت نفس بیدل قیامت داشته‌ست / پشت و روی یک ورق کردند چندین دفترت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رت
    شناسه
    bayt 4,684 · ganjoor 41,051
  20. 20
    خیرها را جلوهٔ شر می‌دهد چرخ دورنگ / پشت کاغذ در نظر چپ می‌نماید نقش راست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,746 · ganjoor 41,057
  21. 21
    قامت پیری ز حرصت شد کمینگاه امل / ورنه خم‌گردیدنت بر هر دو عالم پشت پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,876 · ganjoor 41,067
  22. 22
    شرم دار از فضولی حاجت / لب اظهار پشت پای حیاست
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,904 · ganjoor 41,069
  23. 23
    خط پشت‌لب چو ابرو نیست بی‌تسخیر حسن / معنی آزاد است اما سطرها زنجیر پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,109 · ganjoor 41,085
  24. 24
    پل‌ِ گذشتن عمر است قامت پیری / اقامت تو به پشت حباب دشوار است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابدشواراست
    شناسه
    bayt 5,452 · ganjoor 41,114
  25. 25
    از وحشت این بزم به عشرت نتوان زیست / هرچند چراغانش‌کنی پشت پلنگ است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,781 · ganjoor 41,146
  26. 26
    در این گلشن سراغ سایهٔ گل / همان بر ساحت پشت پلنگ است
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,793 · ganjoor 41,147
  27. 27
    همچو دریا بیدل از موج بزرگی دم مزن / پشت دست خود به دندان ندامت‌کندن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,148 · ganjoor 41,177
  28. 28
    با حسن تو آسان نتوان‌گشت مقابل / حیرت چقدر آینه را پشت و پناه است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,368 · ganjoor 41,197
  29. 29
    از بسکه سعی همت مردان فروتنی‌ست / پشت سپه قوی به سوار پیاده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,549 · ganjoor 41,213
  30. 30
    پشت دست آیینه با دندان جوهر می‌گزد / سایهٔ‌دیوار حیرت سخت‌سنگین‌بوده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینبودهاست
    شناسه
    bayt 6,796 · ganjoor 41,233

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه