→ دیوانِ بیدل دهلوی

عرق

570 بیت · 572 مصراع · 514 غزل

تعریف

araq

عرق در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با عرق شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 572 مصراع، 570 بیت و 514 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: عرق (572). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    رخ شرمگین توهیچگه به خیال ما نکند عرق / که دل از تپش نگدازد و نگه از حیا نکند عرق
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    انکندعرق
    شناسه
    bayt 21,646 · ganjoor 43,958
  2. 2
    غیر از حیا چه پیش توان برد در عرق / چون اشک سعی تا قدم افشرد در عرق
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رددرعرق
    شناسه
    bayt 21,656 · ganjoor 43,959
  3. 3
    از صفای عارضت جان‌می‌چکد  گاهِ عرق / وز شکستِ ‌طُرِّه‌ات، دل‌می‌دمد جای‌ صدا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 34 · ganjoor 40,635
  4. 4
    هرنفس صد رنگ می‌گیرد عنان جلوه‌اش / تاکند شوخی عرق آیینه می‌ریزد حیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 51 · ganjoor 40,636
  5. 5
    جهان نامنفعل‌گل‌کرد، اثر هم موقعی دارد / عرق‌واری به روی‌کس نمی‌شاشد حیا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 120 · ganjoor 40,643
  6. 6
    چه‌قدر شب رود از خود که‌ کند گرد سحر / موسفیدی عرق سعی شباب است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 145 · ganjoor 40,645
  7. 7
    زندگی معبدشرمی ست چه طاعت چه‌گناه / عرق جبهه همان سبحه شماراست‌اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 184 · ganjoor 40,648
  8. 8
    مقیم نارسایی باش پیش از خاک گردیدن / که‌ سعی هر دو عالم چون عرق خواهد چکید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 224 · ganjoor 40,652
  9. 9
    صبا ز گیسوی مشکبارت اگر رساند پیام چینی / چو شبنم از داغ لاله گردد عرق ز ناف غزاله پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    الهپیدا
    شناسه
    bayt 349 · ganjoor 40,662
  10. 10
    از دستبرد حاجت، نم در جبین نداریم / آخر هجوم مطلب، شست از عرق حیا را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 395 · ganjoor 40,666
  11. 11
    ز درد مطلب نایاب تا کی گریه سر کردن / تمنا آخر از خجلت عرق کرد اشک رسوا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 466 · ganjoor 40,673
  12. 12
    ز خشکی‌های وضع عافیت تر می‌شود همت / عرق ای‌کاش در دریا نشاند ساحل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 545 · ganjoor 40,680
  13. 13
    جز انفعال ندارد هلاک مور تلافی / دیت همین عرق جبهه‌ایست‌ کشتن ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 557 · ganjoor 40,681
  14. 14
    تا نگردی پایمالِ منّتِ امدادِ خلق / بی‌عرق گامی دو پیش از خجلتِ احسان برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انبرا
    شناسه
    bayt 711 · ganjoor 40,697
  15. 15
    درین صحرا همه‌گر از غباری چشم می‌پوشم / عرق آیینه‌ها بر جبهه می‌بندد مروت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 738 · ganjoor 40,699
  16. 16
    به خیال آن عرق جبین ز فغان علم نزدی چرا / نفشرد خشکی اگر گلو ته آب دم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 781 · ganjoor 40,704
  17. 17
    به شبنم صبح، این‌گلستان‌، نشاند جوش غبار خود را / عرق چو سیلاب از جبین رفت و ما نکردیم کار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 837 · ganjoor 40,709
  18. 18
    آیینه به آرایش جوهر چه نماید / شوخی عرق جبههٔ ماکرد هنر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 877 · ganjoor 40,712
  19. 19
    ز شبنم هم به باغ حسن چشم شوخ می‌خندد / عرق‌گر شرم دارد به‌که نفروشد گلابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 996 · ganjoor 40,723
  20. 20
    شاید خطی به نم رسد ازلوح سرنوشت / جهدی‌ست با جبین عرق انفعال را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرا
    شناسه
    bayt 1,161 · ganjoor 40,737
  21. 21
    درین‌گلشن نقابی نیست غیر از شرم پیدایی / به عریانی همان جوش عرق پوشید شبنم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,183 · ganjoor 40,739
  22. 22
    شرم اگرباشد بنای وهم هستی هیچ نیست / بی‌تکلف یک عرق سیلاب می‌باید مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابمیبایدمرا
    شناسه
    bayt 1,311 · ganjoor 40,751
  23. 23
    گر این بیحاصلی از مزرع خشکم نمو دارد / جبین هم دست‌خواهد از عرق شست‌آبیارم‌را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارمرا
    شناسه
    bayt 1,326 · ganjoor 40,752
  24. 24
    بر بوی صید رحمتی دارم سجود خجلتی / یک دانه نتوان یافتن غیر ز عرق دام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,369 · ganjoor 40,756
  25. 25
    ز شرم عافیت محرومی جهدم چه می‌پرسی / عرق بیرون این دریا نمی‌خواهد کرانم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,405 · ganjoor 40,759
  26. 26
    خجالت من و ما آبیار مزرع ماست / عرق سحاب بهاراست رستن مو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,626 · ganjoor 40,778
  27. 27
    تلاش ما چوسحرشبنم حیا پرداخت / عرق شد آینه آخر نفس‌گداخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,704 · ganjoor 40,785
  28. 28
    به‌این‌خجلت که‌چشمم دوراز آن درخون‌نمی‌بارد / عرق خواهد دمانید از جبینم برشکالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,885 · ganjoor 40,801
  29. 29
    عمرها شد که عرق می‌گرییم / شرم حسنی است به چشم‌ تر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,134 · ganjoor 40,824
  30. 30
    اشک شمع‌ایم‌که از خجلتِ اظهار نیاز / با عرق می‌چکد از جبههٔ خود، گوهر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,144 · ganjoor 40,825

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه