دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 789

ز انقلاب جسم، دل بر ساز وحشت هاله نیست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه الهنیستردیف نیستدشواری دشوارتر

سنگ هرچند آسیا گردد، شرر جواله نیست

درگلستانی که داغ عشق منظور وفاست

جز دل فرهاد و مجنون هر چه کاری لاله نیست

پرتو هر شمع، در انجام، دودی می‌کند

کاروان گر خود همه رنگ است، بی‌دنباله نیست

عذر مستان گر فسون سامری باشد چه سود

محتسب خرکره است، ای بیخودان‌گوساله نیست

از غبار کسوت آزادند مجنون‌طینتان

غیر طوق قمری اینجا یک گریبان هاله نیست

صورت دل بسته‌ایم، از شرم باید آب شد

هیچ تدبیری حریف انفعال ژاله نیست

سرمه جوشانده ست عشق، از ما تظلم حرف کیست

در نیستانی که آتش دیده باشد ناله نیست

هرکجا جوش جنون دارد تب سودای عشق

بیدل این نه آسمان سرپوش یک تبخاله نیست

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی جنون / مجنون دل / قلب عشق / محبت آتش / شمع شرم / حیا

تلمیحاتِ این غزل

سامری فرهاد مجنون

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.
جوش: غلیان و فوران؛ نمادِ شورِ درونی و بی‌قراریِ عشق.

غزل‌های مرتبط

غزل 792
این زمان یک طالب‌مست غزل 751
خواب را در دیدهٔ حیر غزل 755
مست‌عرفان را شراب دی غزل 790
هیچکس جز یأس، غمخوار غزل 793
محرم حسن ازل اندیشهٔ غزل 772
پر بیکسم امروز کسی ر

خوانش و منبع در گنجور ↗