دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2381

حرفم همه از مغز است از پوست نمی‌گویم

وزن مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)قافیه وستنمیگویمردیف نمی گویمدشواری دشوارتر

آن را که به جز من نیست من اوست نمی‌گویم

اسرار کماهی را تأویل نمی‌باشد

سر را سر و پا را پا، زانوست نمی‌گویم

ظرفست به هر صورت آیینهٔ استعداد

درکوزه اگر آبست در جوست نمی‌گویم

معنی نظران دورند از وهم غلط فهمی

نارنج ذقن سیب است لیموست نمی‌گویم

عیب و هنر این بزم افشاگر اسرار است

هر چندگل چشم است بی‌بوست نمی‌گویم

من هم به در انصاف از فعل خود آگاهم

گر غیر بدم گوید بدگوست نمی‌گویم

گر صفحهٔ آفاقست یا آینهٔ اطلاق

تا پشت و رخی دارد یکروست نمی گویم

جاه و حشم دنیا ننگ است ز سر تا پا

چینی چو سر فغفور بیموست نمی‌گویم

لبریز فنا باید تا دل همه را شاید

ناگشته تهی از خود مملوست نمی‌گویم

گر شبههٔ تحقیقم زین دشت سیاهی کرد

لیلی به نظر دارم آهوست نمی‌گویم

آیین محبت نیست سودای دویی پختن

من بیدل خود را هم جز دوست نمی‌گویم

مفاهیمِ این غزل

آیینه سر / سودا چشم / نگاه پا / قدم / راه عدم/هستی دنیا-بازی / بازی دنیا

تلمیحاتِ این غزل

لیلی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
ننگ: عار و رسوایی؛ بدنامیِ عاشق که گاه مایهٔ افتخار است.
دشت: بیابانِ پهناور؛ نمادِ گستره تنهایی و سرگردانیِ عاشق.
بزم: مجلسِ شادی و باده؛ نمادِ محفلِ انس و حضور.
فنا: نیست‌شدن؛ محو هستیِ فردی در حقیقت و رسیدن به بقا.
محبت: دوستی و مهر؛ بنیادِ عشق و کششِ جان به سویِ معشوق.
دنیا: جهانِ مادی؛ نمادِ ناپایداری و فریبِ گذرا نزدِ بیدل.
صورت: شکل و نقش بیرونی؛ در برابر معنا و گاه جلوه گذرای رنگ.

غزل‌های مرتبط

غزل 1043
نه مفصل نه مجملی دار غزل 868
ای ظفر شیفتهٔ همت نص غزل 275
تاراجگرگل بود بدمستی غزل 1378
ز شرم عشق فلکها به خ غزل 2691
ای سعی نگون، زین دشت غزل 956
تا کاتب ایجادم نقش م

خوانش و منبع در گنجور ↗