دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1047

مگر با نقش پایت مژدهٔ جوشیدنی دارد

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه یدنیداردردیف دارددشواری درآمدنی

که همچون مو خط پیشانی‌ام بالیدنی دارد

خیال توست دل را ساغر تکلیف معشوقی

ز پهلوی جمال آیینه‌ام نازیدنی دارد

چه سحر است اینکه دیدم در نیستان از لب نایی

گره هرچند لب بندد نوا بالیدنی دارد

ز سیر لفظ و معنی غافلم لیک اینقدر دانم

که گرد هرکه گردد گرد دل گردیدنی دارد

چمنها در نقاب خاک پنهان است و ما غافل

اگر عبرت گریبانی کند گل چیدنی دارد

ببند از خلق چشم و هرچه می‌خواهی تماشاکن

گل این باغ در رنگ تغافل دیدنی دارد

سر و برگ املها می‌کشد آخر به نومیدی

تو طوماری که انشا کرده‌ای پیچیدنی دارد

ز هر مو صبح گل‌ کرده‌ست و دل‌ افسانه می‌خواند

به خواب غفلت ما یک مژه خندیدنی دارد

بساط استقامت از تکلف چیده‌ایم اما

به رنگ شمع سرتا پای ما لغزیدنی دارد

پیام‌کبریایی در برت واکرده مکتوبی

رگ گردن چه سطر است اینقدر فهمیدنی دارد

به کفت‌وگو عرق‌کردی دگر ای بی‌ادب بشکن

حیا آیینه می‌بیند، نفس دزدیدنی دارد

ز تسلیم سپهر کینه‌جو ایمن مشو بیدل

که این ظالم دم تیغ است و بد خوابیدنی دارد

مفاهیمِ این غزل

گل / بهار آیینه دل / قلب نفس غفلت / خواب نفس / دم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.

غزل‌های مرتبط

غزل 1040
نفس زینسان که بر عزم غزل 1038
بهار عیش امکان رنگ و غزل 992
حیا عمری‌ست با صد گر غزل 1024
به هرجا نعمتی هست ان غزل 2563
چون هلالم بی‌خم تسلی غزل 1002
ز شرم سرنوشتی‌کز ازل

خوانش و منبع در گنجور ↗