→ دیوانِ بیدل دهلوی

سرو / قامت

338 بیت · 350 مصراع · 311 غزل

تعریف

sarv-qamat

سرو / قامت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با سرو شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن قامت، بالا، آزادگی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: راست‌قامتی و جمال ایستاده. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 350 مصراع، 338 بیت و 311 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سرو (160)، قامت (100)، بالا (52)، آزادگی (47). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بس رشک قامت او سوخت سر تا پای سرو / موج قمری ریخت از خاکستر اجزای سرو
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایسرو
    شناسه
    bayt 29,575 · ganjoor 44,653
  2. 2
    بس که یادِ قامتت بر باد داد اجزای سرو / نالهٔ قمری شد آخر قدکشیدن‌های سرو
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایسرو
    شناسه
    bayt 29,585 · ganjoor 44,654
  3. 3
    قامت او هرکجا سرکوب رعنایان شود / سرو راخجلت مگر درسایه‌اش داردبه پا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 50 · ganjoor 40,636
  4. 4
    تا عرقناک از چمن آن شوخ بی‌پروا گذشت / موج خجلت سرو را چون قمری از بالا گذشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اگذشت
    شناسه
    bayt 9,570 · ganjoor 41,928
  5. 5
    کسی را دعوی آزادگی چون سرو می‌زیبد / که با هر چار فصل از بی‌نیازی یک زبان دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اندارد
    شناسه
    bayt 11,501 · ganjoor 42,096
  6. 6
    خوشم‌که ناله‌ام امروز خصم خودداری‌ست / چو سرو تا به کی آزادگی به گل گیرد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لگیرد
    شناسه
    bayt 12,777 · ganjoor 42,209
  7. 7
    خودسری بیدل چه مقدار آبیار وهمهاست / سرو زین اندام می‌خواهد به آن بالا رسد
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارسد
    شناسه
    bayt 13,229 · ganjoor 42,250
  8. 8
    مرا معاینه شد ز اختلاط قمری و سرو / که خاکساری و آزادگی هم‌آغوشند
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشند
    شناسه
    bayt 16,028 · ganjoor 43,467
  9. 9
    در گلستانی که رنگ جلوه ریزد قامتت / تا قیامت سرو ممکن نیست سر بالا کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,123 · ganjoor 43,476
  10. 10
    می‌نشاند بال قمری سرو را در زیر تیغ / گر کند با قامت او دعوی رفتار سر
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارسر
    شناسه
    bayt 19,294 · ganjoor 43,753
  11. 11
    ریشهٔ آزادگی در خاک این‌ گلشن‌ کجاست / سرو هم چون ‌گردن قمری است اینجا غل به‌ کف
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبهکف
    شناسه
    bayt 21,630 · ganjoor 43,956
  12. 12
    چقدر بهار دارد سوی دل نگاه کردن / به خیال قامت یار دو سه سرو آه ‌کردن
    وزن
    فعلات فاعلاتن فعلات فاعلاتن (رمل مثمن مشکول)
    قافیه
    اهکردن
    شناسه
    bayt 28,081 · ganjoor 44,521
  13. 13
    ز قمری سرو این‌گلشن به منظر می‌کشد قامت / به خاکستر توان برد از خط سیراب پاشیدن
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدن
    شناسه
    bayt 28,375 · ganjoor 44,545
  14. 14
    آزادگی آن نیست ‌که از مرگ هراسد / بر سرو نبسته‌ست خمیدن غم پیری
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مپیری
    شناسه
    bayt 30,904 · ganjoor 44,771
  15. 15
    موج خجالت سرو پیداست از لب جو / کز شرم قامت او گردیده آب نیمی
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ابنیمی
    شناسه
    bayt 31,502 · ganjoor 44,826
  16. 16
    خرامت بال شوقم داد در پرواز حیرانی / که چون قُمری قدح در چشم دارم سرو مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 368 · ganjoor 40,664
  17. 17
    ز ساز سرو و بید این چمن آواز می‌آید / که آه از بی‌بری نبود که موزون می‌کند ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 530 · ganjoor 40,678
  18. 18
    ستم‌ است اگر هوست‌ کشد که به‌سیر سرو و سمن درآ / تو ز غنچه‌ کم ندمیده‌ای‌، در دل‌ گشا به چمن درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 826 · ganjoor 40,708
  19. 19
    با این قد و عارض به چمن‌ گر بخرامی / گُل‌ تاج به خاک افکنَد و سرو عَلم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,165 · ganjoor 40,738
  20. 20
    داغ یأسم ناله را درحلقهٔ حیرت نشاند / طوق قمری دام ره شد سرو موزون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,442 · ganjoor 40,762
  21. 21
    ز سرو و قمریان پیداست بیدل کاندرین گلشن / به سر خاکستر است از دور گردون طبع موزون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,564 · ganjoor 40,772
  22. 22
    در این گلشن تسلی داد وضع سرو و شمشادم / که یک مصرع بلند آوازه دارد طبع موزون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,578 · ganjoor 40,774
  23. 23
    خم شد از بارتعلق قامتت زیبنده نیست / دعوی وارستگی چون سرو انداز تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازتورا
    شناسه
    bayt 1,637 · ganjoor 40,779
  24. 24
    کرده‌ام سرمشق حیرت سرو موزون تورا / ناله می‌خوانم بلندیهای مضمون تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونتورا
    شناسه
    bayt 1,653 · ganjoor 40,781
  25. 25
    نیست سرو از بی‌بری ممنون احسان بهار / بارِ منّت خم نسازد گردن آزاده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,732 · ganjoor 40,788
  26. 26
    می‌کشد انفعال آزادی / سرو از آه عاشقانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,797 · ganjoor 40,883
  27. 27
    به پیش سرو قدی خاک راه شد بیدل / بلند همتی ما ببین و پستی ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ستیما
    شناسه
    bayt 2,859 · ganjoor 40,889
  28. 28
    ثمر کجاست در این باغ‌ گو چو سرو و چنارت / ز آستین طلب صدهزار دست برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,929 · ganjoor 40,896
  29. 29
    برون آمدن نیست زین آب وگل / بنالید ای سرو و شمشادها
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    ادها
    شناسه
    bayt 3,147 · ganjoor 40,916
  30. 30
    در آن‌گلشن‌که نخل او علم‌گردد به رعنایی / رسایی ری‌-‌پزد بر سر سرو و صنوبرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,174 · ganjoor 40,918

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه