→ دیوانِ بیدل دهلوی

ادب / خاموشی

340 بیت · 342 مصراع · 307 غزل

تعریف

adab-khamoshi

ادب / خاموشی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با ادب شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن حرمت است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آیین حضور، خویشتن‌داری و خاموشی معنا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 342 مصراع، 340 بیت و 307 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: ادب (339)، حرمت (3). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نی‌ام آنکه به جرأت وصف لبت رسدم خم و پیچ عنان ادب / ز تاً‌مل موج گهر زده‌ام در حسن ادا به زبان ادب
    وزن
    متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن
    قافیه
    انادب
    شناسه
    bayt 4,215 · ganjoor 41,010
  2. 2
    گهر دارد حصار آبرو در ضبط امواجش / میندازید ز آغوش ادب پیراهن ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمارا
    شناسه
    bayt 563 · ganjoor 40,682
  3. 3
    مشت‌خون خود چوگل باید به‌روی خویش ریخت / بی‌ادب آلوده‌سازی دامن قاتل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 759 · ganjoor 40,702
  4. 4
    گر جوهر شرم و ادب پرواز مستوری دهد / آیینه‌گردد از صفا رسوای غمازی چرا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    ازیچرا
    شناسه
    bayt 797 · ganjoor 40,705
  5. 5
    ز سروش محفل‌ کبریا همه وقت می‌رسد این‌ ندا / که به خلوت ادب و وفا ز در برون نشدن درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 835 · ganjoor 40,708
  6. 6
    تشریف ادب سنجی تعظیم نگاهت / برپیکر ابروی بتان دوخته خم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,193 · ganjoor 40,740
  7. 7
    ای ادب‌! سازخموشی نیز بی‌آهنگ نیست / همچو مژگان ساخت موسیقار حیرانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,448 · ganjoor 40,763
  8. 8
    درین انجمن ناکسی قدر دارد / زکسب ادب صدرکن آستان را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,472 · ganjoor 40,765
  9. 9
    بار یابی چو به خاکِ درِ صاحب‌نظران / چینِ دامانِ ادب‌ کن خطِ پیشانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,903 · ganjoor 40,803
  10. 10
    ادب‌آموز محرمان، لب خشکی است بی‌بیان / به محیط آشنا نه‌ای، رگ موج‌گوهر گشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,994 · ganjoor 40,811
  11. 11
    بنای سرکشی، چون اشک، سر تا پا خلل دارد / علاج سیل آفت کن، سر بند ادب مگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بمگشا
    شناسه
    bayt 2,004 · ganjoor 40,812
  12. 12
    بیدل از آیینهٔ ما غیر ادب گل نکند / خون تحیر به خیال از رگ جوهر مگشا
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    رمگشا
    شناسه
    bayt 2,017 · ganjoor 40,813
  13. 13
    ما رشتهٔ سازیم، مپرس از ادب ما / صد نغمه سرودیم و نشد باز لب ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بما
    شناسه
    bayt 2,041 · ganjoor 40,816
  14. 14
    از ادب‌پروردگان یاد تمکین توایم / موی چینی می‌فروشد ناله درکهسار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,171 · ganjoor 40,827
  15. 15
    چمن طبیعت بیدلم ادب آبیار شکفتگی / زده است ساغر رنگ و بو به دماغ غنچه بهار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,201 · ganjoor 40,829
  16. 16
    رنگ شوخی نیست درطبع ادب تخمیر ما / حلقه می‌سازد صدا را نسبت زنجیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,215 · ganjoor 40,831
  17. 17
    محو دیداریم اما از ادب غافل نه‌ایم / شرم نو‌رست آنچه دارد دیدهٔ خفاش ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشما
    شناسه
    bayt 2,299 · ganjoor 40,838
  18. 18
    بیدل چو نقش پا زبنای ادب مپرس / پر سرنگون فتاده بلندی ز بام ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,437 · ganjoor 40,850
  19. 19
    چون سایه سر به خاک ادب واکشیده‌ایم / از زیر پای ما نکشدکس‌گلیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یمما
    شناسه
    bayt 2,444 · ganjoor 40,851
  20. 20
    زبان ناله ببستیم زین ادب‌که مباد / تبسم توکشد ننگ لب‌گزیدن ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,617 · ganjoor 40,867
  21. 21
    نقش پاییم ادب‌پرور عجز / مژه خم می‌شود از دیدن ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,629 · ganjoor 40,868
  22. 22
    شکرقبول عاجزی تا به‌کجا ادانیم / گشت اجابت از ادب درکف ما دعای ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,833 · ganjoor 40,887
  23. 23
    در حرمی‌که آسمان سجده نیارد از ادب / از چه متاع دم زند بیدل بینوای ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,843 · ganjoor 40,887
  24. 24
    ز نشئهٔ می تمکین ما مگو بیدل / قدح در آب‌گهر زد ادب معاشی ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اشیما
    شناسه
    bayt 2,868 · ganjoor 40,890
  25. 25
    در پس زانوی ادب خشک بجا نشسته‌ایم / ننگ‌تری چراکشد موج‌گوهر سبوی ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,888 · ganjoor 40,892
  26. 26
    ادب‌کوشید در ضبط خود وتعطیل شد نامش / به روز وصل ما ماند شب آدینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,050 · ganjoor 40,907
  27. 27
    ادب فرسوده‌ایم ازما عبث تعظیم‌می‌خواهی / نخیزد نالهٔ بیمار هم اینجا ز بسترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,167 · ganjoor 40,917
  28. 28
    در خلق ادب‌ورزی خاصیت افلاس است / فقر این همه سامان کرد موسایی و قارون‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    ونها
    شناسه
    bayt 3,470 · ganjoor 40,944
  29. 29
    به اقبال ادب گر نسبتی داری مهیا کن / گریبانی که از سر نگذرد گردن‌فرازی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازیها
    شناسه
    bayt 3,543 · ganjoor 40,951
  30. 30
    به محفلی که ادب‌پرور است نالهٔ بیدل / خجسته دود سپند از غبار سوختگی‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ارسوختگیها
    شناسه
    bayt 3,563 · ganjoor 40,953

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه