→ دیوانِ بیدل دهلوی

دام / صید

557 بیت · 597 مصراع · 479 غزل

تعریف

dam-sayd

دام / صید در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با دام، صید شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن شکار، گرفتاری، کمند است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: تله، شکارشدن و کشش معشوق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 597 مصراع، 557 بیت و 479 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: دام (330)، صید (161)، کمند (71)، گرفتاری (46)، شکار (36). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    صید توهم شکار دام خیالیم / ناقه به گل خفته است و بار ندارد
    وزن
    مفتعلن فاعلات مفتعلن فع (منسرح مثمن مطوی منحور)
    قافیه
    ارندارد
    شناسه
    bayt 11,596 · ganjoor 42,104
  2. 2
    به سوی خویش‌ کشد صید را خموشی دام / سخن ز فیض تامل شود شکار نفس
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارنفس
    شناسه
    bayt 20,029 · ganjoor 43,817
  3. 3
    صید کمند عجزم سامان وحشتم‌ کو / رنگ شکسته دارد صد رنگ دام چیدن
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    یدن
    شناسه
    bayt 28,340 · ganjoor 44,542
  4. 4
    دل صید آب شد در حسرت شوق ‌گرفتاری / رسد یارب به‌ گوش حلقهٔ دام تو فریادی
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ادی
    شناسه
    bayt 30,518 · ganjoor 44,737
  5. 5
    دل چو خون‌ گردد بهار تازه‌ رویی صید توست / موج صهبا دام پرواز است مرغ رنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,068 · ganjoor 40,730
  6. 6
    حلقهٔ آن زلف رونق از غبار دل‌گرفت / دود آه صید باشد سرمه چشم دام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,230 · ganjoor 40,743
  7. 7
    بسکه مخمورگرفتاری‌ست بیدل صید من / جوش ساغر می‌شمارد حلقه‌های دام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,246 · ganjoor 40,744
  8. 8
    بر بوی صید رحمتی دارم سجود خجلتی / یک دانه نتوان یافتن غیر ز عرق دام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,369 · ganjoor 40,756
  9. 9
    بیدل به دام سبحه محال است فکر صید / بی‌موج باده طایر رنگ پریده را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدهرا
    شناسه
    bayt 1,761 · ganjoor 40,790
  10. 10
    کس با دل‌گرفته چه صید آرزوکند / این غنچه وا شودکه‌گل افتد به دام ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,428 · ganjoor 40,850
  11. 11
    تسخیرحسن درخور حیرت‌نگاهی است / صید عجب به دام نظرمی‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,557 · ganjoor 40,862
  12. 12
    اگر زلف تو بخشد نامهٔ پرواز آزادی / نماند صید مضمون هم به دام خط مسطرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,162 · ganjoor 40,917
  13. 13
    صید محرومی چو من در مرغزار دهر نیست / می‌رمد از وحشتم چون موج دریا دام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,311 · ganjoor 40,930
  14. 14
    از نشان هستی ما سکه نامی بیش نیست / صید ما حکم صدا دارد به گوش دام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,334 · ganjoor 40,932
  15. 15
    نفس دزدیدنم شد باعث جمعیت خاطر / به دام افتاد صید مطلبم از دام چینی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیها
    شناسه
    bayt 3,592 · ganjoor 40,956
  16. 16
    التفات بی‌غرض سررشتهٔ تسخیر ماست / صید ما خواهی برون دام باید دانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,644 · ganjoor 41,048
  17. 17
    گر ز خود رستی نه ‌صید است ‌و نه دام / چون شرر از سنگ بر در زد هواست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,983 · ganjoor 41,075
  18. 18
    نظر به گردِ رهِ انتظار دوخته‌ایم / به چشم دام سیاهی صید مردمک است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    کاست
    شناسه
    bayt 5,691 · ganjoor 41,138
  19. 19
    صید مجنون‌طینتان بی‌دام الفت مشکل است / هرکه بیمار محبت گشت سرتا پا دل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,803 · ganjoor 41,148
  20. 20
    ز بال‌افشانی‌ام قطع نظرکن / که صید من نگاه چشم دام است
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 5,994 · ganjoor 41,164
  21. 21
    اسیری شهپر آزادی ماست / نگین دام ما را صید نام است
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,000 · ganjoor 41,164
  22. 22
    گر به ‌نرمی خو کند طبعت حلاوت ‌صید تست / هرکجا مومیست دام انگبین‌ گردیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ینگردیدهاست
    شناسه
    bayt 6,886 · ganjoor 41,241
  23. 23
    صید ما را حلقهٔ دام بلا شد عافیت / گوشهٔ چشمی‌که با دل الفت صیاد داشت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادداشت
    شناسه
    bayt 9,279 · ganjoor 41,902
  24. 24
    عالمی را صید الفت کرد رنگ عجز من / در شکست خویشتن مشت غبارم دام داشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امداشت
    شناسه
    bayt 9,421 · ganjoor 41,914
  25. 25
    عالمی را صید الفت‌ کرد رنگِ عجز من / در شکست ‌خویشتن‌ مشت ‌غبارم ‌‌دام داشت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امداشت
    شناسه
    bayt 9,444 · ganjoor 41,916
  26. 26
    انتظار صید مطلب‌سخت راحت دشمن است / خواب نتوان‌یافت جز در دیده‌های دام تلخ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امتلخ
    شناسه
    bayt 10,418 · ganjoor 42,001
  27. 27
    عیش ما غیرگرفتاری دل چیزی نیست / یارب این صید ز دام و قفس آزاد مباد
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ادمباد
    شناسه
    bayt 10,459 · ganjoor 42,005
  28. 28
    گمان حلقهٔ دام است آن صید نزاکت را / گر از چشم منش تار نگاهی بر کمر پیچد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رپیچد
    شناسه
    bayt 10,700 · ganjoor 42,026
  29. 29
    خواه بنالیم و خواه بال فشانیم / صید گرفتار شوق دام ندارد
    وزن
    مفتعلن فاعلات مفتعلن فع (منسرح مثمن مطوی منحور)
    قافیه
    امندارد
    شناسه
    bayt 11,648 · ganjoor 42,112
  30. 30
    جنون آهنگ صید کیست یارب مست بیتابی / که چون زنجیر، شور از حلقه‌های دام می‌خیزد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اممیخیزد
    شناسه
    bayt 13,067 · ganjoor 42,235

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه