دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1018

نامم هوس نگین ندارد

وزن مفعول مفاعلن فعولن (هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف)قافیه یننداردردیف ندارددشواری درآمدنی

نامم هوس نگین ندارد

نظمم چو نفس زمین ندارد

همت چه فرازد از تکلف

دامان سپهر چین ندارد

هستی جز شبهه نیست لیکن

بر شبهه کسی یقین ندارد

در طبع لئیم، شرم کس نیست

خستن عرق جبین ندارد

هرچند به دامنش بپوشی

دست کرم آستین ندارد

درد وطن از شکسته دل پرس

چینی جز مو ز چین ندارد

هر سو نظر افکنی اسیریم

صیادی ما کمین ندارد

خود خصم خودیم ورنه‌گردون

با خلق ضعیف کین ندارد

عیش و الم از تو پیش رفته‌ست

فرصت دم واپسین ندارد

عیش و الم از تو پیش رفته‌ست

فرصت دم واپسین ندارد

ما و تو خراب اعتقادیم

بت، کار به کفر و دین ندارد

تعداد به عالم احد نیست

او در هرجاست این ندارد

هر جلوه که ناگزیر اویی

خواهی دیدن ببین ندارد

شوقی‌ست ترانه‌سنج فطرت

بیدل سر آفرین ندارد

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم عیش فطرت / طبع نفس زلف / موی دست / کف

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
فرصت: مجال کوتاه انجام کار؛ در شعر غالبا لحظه گذرای عمر.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
طبع: سرشت و خوی؛ مزاجِ درون و قریحهٔ شاعرانهٔ جان.

غزل‌های مرتبط

غزل 1011
دل با غبار هستی ربط غزل 1021
بهار صبح نفس زین دو غزل 1026
نهال زندگی بالیدنی و غزل 2201
تا نفس آب زندگیست هی غزل 151
بدزد گردن بی‌مغز برف غزل 1017
سعی نفس جز شمار گام

خوانش و منبع در گنجور ↗