دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1176

آن فتنه که آفاقش شور من و ما باشد

وزن مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)قافیه اباشدردیف باشددشواری دشوار

دل نام بلایی هست یارب به کجا باشد

بابد به سراب اینجا از بحر تسلی بود

نزدیک خود انگارید گر دورنما باشد

راحت‌طلبی ما را چون شمع به خاک افکند

این آرزوی نایاب شاید تنه پا باشد

گویند ندارد دهر جزگرد عدم چیزی

آن جلوه که ناپیداست باید همه جا باشد

بی‌پیرهن از یوسف بویی نتوان بردن

عریانی اگر باشد در زیر قبا باشد

زیر و بم جرات نیست در ساز حباب اینجا

غرق عرق شرمیم ما را چه صدا باشد

کم نیست کمال فقر از دام هوس رستن

بگذار که این پرواز در بال هما باشد

اندیشهٔ خودبینی از وضع ادب دور است

آیینه نمی‌باشد آنجا که حیا باشد

با طبع رعونت‌کیش زنهار نخواهی ساخت

باید سر گردن‌خواه از دوش جدا باشد

اشکی که دمید از شمع غیرت ته پایش ریخت

کاش آب رخ ما هم خاک ذر ما باشد

تحقیق ندارد کار با شبهه‌‌تراشی‌ها

در آینهٔ خورشید تمثال خطا باشد

اجزای جهان کل کیفیت کل دارد

هر قطره که در دریاست باشد همه تا باشد

هرچند قبولت نیست بیدل ز طلب مگسل

بالقوهٔ حاجت‌ها در دست دعا باشد

مفاهیمِ این غزل

آیینه عدم/هستی جهان / دهر پر / بال / پرواز آتش / شمع غبار / سایه

تلمیحاتِ این غزل

یوسف هما

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.

غزل‌های مرتبط

غزل 1177
به که چندی دل ما خام غزل 1179
چراکس منکر بی‌طاقتیه غزل 1201
ما راکه نفس آینه پرد غزل 1199
وداع سرکشی کن گر دلت غزل 1298
از هجوم کلفت دل ناله غزل 151
بدزد گردن بی‌مغز برف

خوانش و منبع در گنجور ↗