→ دیوانِ بیدل دهلوی

گردش

172 بیت · 172 مصراع · 162 غزل

تعریف

gardesh

گردش در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با گردش شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: چرخش و دوران؛ نمادِ گردشِ فلک و دگرگونیِ روزگار. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 172 مصراع، 172 بیت و 162 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: گردش (172). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    شوق دل همسفر قافلهٔ بیهوشی‌ست / قدم راهروان گردش رنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 193 · ganjoor 40,649
  2. 2
    ما بی‌خبران قافلهٔ دشت خیالیم / رنگ است به‌گردش‌، قدمی نیست در اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مینیستدراینجا
    شناسه
    bayt 240 · ganjoor 40,653
  3. 3
    با گردش چشمت چه توان کرد‌؟ و گرنه / یک دل به دو عالم ندهد هیچکس اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 249 · ganjoor 40,654
  4. 4
    به گردش‌خانهٔ چرخیم حیران دانهٔ چندی / غبار ما مگر بیرون برد زین‌ آسیا ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 488 · ganjoor 40,675
  5. 5
    چه دل بندد دل آگاه بر معمورهٔ امکان / که فرصت گردش چشمی‌ست دور آسمان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 608 · ganjoor 40,689
  6. 6
    اگر سنگ وقارت در نظرها شد سبک بیدل / فلاخن‌کرده باشی‌گردش رنگ قناعت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 739 · ganjoor 40,699
  7. 7
    وقت است چوگرداب به سودای خیالت / ثابت قدم نازکنم گردش سر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 860 · ganjoor 40,711
  8. 8
    عرض هستی در خمار انفعال افتادن است / گردش رنگ است ساغر مجلس تصویر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 926 · ganjoor 40,716
  9. 9
    بهار عافیت عمری‌ست‌کز ما دور می‌تازد / به‌گردش آورم رنگی که گردانم عنانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,037 · ganjoor 40,727
  10. 10
    نشکند رنگی‌که‌گلزاری نپردازد ز من / کلک نقاش است ساقی‌گردش جام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,358 · ganjoor 40,755
  11. 11
    دل سپندِ گردشِ چشمی‌ که یادِ مستی‌اش / شعلهٔ جوّاله می‌سازد خط پیمانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,811 · ganjoor 40,795
  12. 12
    همه‌ را به‌ عالم بیخودی قدحی‌ست از می عافیت / سر و برگ‌ گردش رنگ بین چه خطی‌ کشد به‌ حصار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,194 · ganjoor 40,829
  13. 13
    به خیال چشم‌که می‌زند قدح جنون دل تنگ ما / که هزار میکده می‌دود به رکاب‌گردش رنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,356 · ganjoor 40,844
  14. 14
    کو دور آسمان وکجا گردش زمان / سرگشته‌های عالم بنگ خودیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگخودیمما
    شناسه
    bayt 2,476 · ganjoor 40,854
  15. 15
    ساغر سرگشتگی را نیست بیم احتساب / بی‌خلل باشد ز گردون گردش گرداب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,114 · ganjoor 40,913
  16. 16
    دانهٔ دل را شکست از آسیای چرخ نیست / سوده کی گردد گهر از گردش گرداب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,129 · ganjoor 40,914
  17. 17
    توان از گردش چشم حباب این نکته فهمیدن / که غفلت‌پرده سرهای بی‌مغزند افسرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,195 · ganjoor 40,919
  18. 18
    تیغ غرور بشکن در کارگاه گردون / آتش زبانه دارد در گردش فسان‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,355 · ganjoor 40,934
  19. 19
    تا قیامت‌گردش افلاک درکار است و بس / کس نفهمید اینکه می‌گردد چه‌رنگ است آسیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاسیا
    شناسه
    bayt 3,699 · ganjoor 40,966
  20. 20
    رفتم از خود آنقدرکان جلوه استقبال‌کرد / گردش رنگم فکند آخر ز روی او نقاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,758 · ganjoor 40,971
  21. 21
    هیچکس ز گردش‌ گردون نم فیضی نبرد / کاش تر گردد ز خشکی‌های این دولاب آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اباب
    شناسه
    bayt 3,867 · ganjoor 40,980
  22. 22
    به نیم‌گردش آن چشم فتنه رنگ شراب / شکست بر سرمن شیشه صد فرنگ شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگشراب
    شناسه
    bayt 4,148 · ganjoor 41,004
  23. 23
    شب‌که شد زاهد به فیض‌ گردش جام آشنا / سجده ‌جای‌جرعهٔ ‌می ‌بر زمین ‌رندانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,639 · ganjoor 41,048
  24. 24
    عرض حال بیدلان راگفتگو درکار نیست / گردش چشم تحیر هم ادای مدعاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,843 · ganjoor 41,065
  25. 25
    غنچه تا دم می‌زند موج شکست آینه است / دانهٔ دل را خیال‌ گردش رنگ آسیاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,017 · ganjoor 41,078
  26. 26
    نیست باک از حادثاتم در پناه بیخودی / گردش‌رنگی‌که من دارم حصار رحمت است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اررحمتاست
    شناسه
    bayt 5,154 · ganjoor 41,089
  27. 27
    کی فرصت عیش است درتن باغ‌که‌گل را / گرگردش رنگی‌ست همان‌گردش سال است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الاست
    شناسه
    bayt 5,863 · ganjoor 41,153
  28. 28
    هرگام به راه طلبت رفته‌ام از خویش / نقش قدمم آینهٔ گردش حال است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الاست
    شناسه
    bayt 5,866 · ganjoor 41,153
  29. 29
    دور بیهوشی‌‌ما را قدحی لازم نیست / گردش رنگ همان لغزش مستان‌گل است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انگلاست
    شناسه
    bayt 5,924 · ganjoor 41,158
  30. 30
    گر وارسی به نشئهٔ اقبال بیخودی / رنگ به‌گردش آمده پیمانهٔ جم است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,960 · ganjoor 41,161

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه