→ دیوانِ بیدل دهلوی

بیخودی

141 بیت · 141 مصراع · 136 غزل

تعریف

bikhodi

بیخودی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با بیخودی شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ازخودرفتگی؛ فنا و محوِ خودی در مستیِ عشق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 141 مصراع، 141 بیت و 136 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: بیخودی (141). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ز ساز الفت آهنگ عدم در پردهٔ گوشم / نوایی می‌رسد کز بیخودی نتوان شنید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 227 · ganjoor 40,652
  2. 2
    به‌ عرض بیخودی‌ها گرم کن هنگامهٔ مشرب / که می‌نامیده‌اند اینجا شکست رنگ مینا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 451 · ganjoor 40,671
  3. 3
    درد الفت بودم و با بیخودی می‌ساختم / قامت خم‌گشته شد آخر خم چوگان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,396 · ganjoor 40,758
  4. 4
    همه‌ را به‌ عالم بیخودی قدحی‌ست از می عافیت / سر و برگ‌ گردش رنگ بین چه خطی‌ کشد به‌ حصار ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,194 · ganjoor 40,829
  5. 5
    بهار بیخودی افسوس گل نکرد زمانی / که رنگ رفته چمن پیکری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,247 · ganjoor 40,833
  6. 6
    به جنونی از خم بیخودی زده‌ایم ساغر ما و من / که هزار صبح قیامت است و کفی ز مستی جوش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,340 · ganjoor 40,842
  7. 7
    بیخودی‌عمری‌ست ازدل‌می‌کشد رخت‌نفس / تا برون خود جهانی دیگر آراییم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییمما
    شناسه
    bayt 2,607 · ganjoor 40,866
  8. 8
    فیض‌ها می‌جوشد از خاک بهار بیخودی / صبح‌فرش است ازشکست رنگ در بستان‌ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,689 · ganjoor 40,873
  9. 9
    به سعی بیخودی قلقل‌نوای سازِ نیرنگم / شکست رنگ دارد اینقدر نالیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنمینا
    شناسه
    bayt 3,024 · ganjoor 40,905
  10. 10
    فضای بیخودی‌ات خالی از بهاری نیست / برون خرام ز خود، رنگ رفته را دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,739 · ganjoor 40,969
  11. 11
    خیال نرگس مست تو بیخودی اثر است / وگرنه دیدهٔ بختم نداشت این همه خواب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,805 · ganjoor 40,975
  12. 12
    هزار جلوه در آغوش بیخودی محواست / جهان شعورطلب می‌کند تو خواب طلب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابطلب
    شناسه
    bayt 4,304 · ganjoor 41,018
  13. 13
    توأمی دارد حدیث عشق و خواب بیخودی / چشم بگشایم اگر بگذاردم افسانه‌ات
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,396 · ganjoor 41,026
  14. 14
    رفته‌ام از خویشتن چندانکه می‌آیم هنوز / بیخودی از ماضی‌ام توفان استقبال ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الریخت
    شناسه
    bayt 4,562 · ganjoor 41,041
  15. 15
    نمی‌دانم‌چه‌دارد با شکست شیشهٔ رنگم / نگاه بیخودی هنگامهٔ میخانه تعمیرت
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرت
    شناسه
    bayt 4,703 · ganjoor 41,053
  16. 16
    بیخودی دل را عمارت‌گر بس است / خانهٔ آیینه از حیرت بپاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,982 · ganjoor 41,075
  17. 17
    نیست تشویش خر و بارت به غیر از عذر لنگ / گر توانی رفتن از خود بیخودی هم مرکب است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    باست
    شناسه
    bayt 5,057 · ganjoor 41,081
  18. 18
    نیست باک از حادثاتم در پناه بیخودی / گردش‌رنگی‌که من دارم حصار رحمت است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اررحمتاست
    شناسه
    bayt 5,154 · ganjoor 41,089
  19. 19
    بسکه الفتگاه عجزم دلنشین بیخودی‌ست / آب اگرکردم ازین خاکم روانی مشکل است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لاست
    شناسه
    bayt 5,832 · ganjoor 41,150
  20. 20
    گر وارسی به نشئهٔ اقبال بیخودی / رنگ به‌گردش آمده پیمانهٔ جم است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,960 · ganjoor 41,161
  21. 21
    ما را خیال آن مژه افسون بیخودی‌ست / از رشته‌های تاک مگو موج باده است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,540 · ganjoor 41,212
  22. 22
    برگ عیش من به ساز بیخودی آماده است / چون بط می بال پروازم ز موج باده است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,563 · ganjoor 41,214
  23. 23
    بیخودی‌ کرد از حضور لیلیِ دل غافلم / ورنه هر اشکی که رفت از دیده محمل بوده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبودهاست
    شناسه
    bayt 6,775 · ganjoor 41,231
  24. 24
    پیچیده است بیخودی‌ام دامن جهات / یعنی دماغ‌گردش رنگ رسیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,804 · ganjoor 41,234
  25. 25
    بستر داغی چو شمع کشته سامان کرده‌ام / بیخودی از عشق راه خانه‌ات پرسیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,841 · ganjoor 41,237
  26. 26
    هرکس از سیر بهار بیخودی آگاه نیست / دیده هرجامحو حیرت می‌شدگل چیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,861 · ganjoor 41,239
  27. 27
    آرزو از فیض عام بیخودی نومید نیست / من اگرگردش نگشتم رنگ‌من‌گردیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,868 · ganjoor 41,239
  28. 28
    جز شکست رنگ‌گلچینی ندارد باغ وصل / در میان ما و جانان بیخودی دلاله است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الهاست
    شناسه
    bayt 6,929 · ganjoor 41,245
  29. 29
    توان ز بیخودی‌ام‌کرد سیر عالم حسن / شهید عشقم و خونم قلمرونازست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازست
    شناسه
    bayt 7,391 · ganjoor 41,727
  30. 30
    کیست دریابد عروج دستگاه بیخودی / رنگ ما طرف‌کلاه ناز پر بالا شکست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشکست
    شناسه
    bayt 7,463 · ganjoor 41,734

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه