→ دیوانِ بیدل دهلوی

امکان

382 بیت · 383 مصراع · 358 غزل

تعریف

emkan

امکان در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با امکان شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 383 مصراع، 382 بیت و 358 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: امکان (383). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    سواد دشت امکان داشت بوی چین‌ گیسویی / اگر نه دامن خود هم چه امکان بود در دستم
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انبوددردستم
    شناسه
    bayt 23,103 · ganjoor 44,086
  2. 2
    بوی یأس از چمن جلوهٔ امکان پیداست / دگر ای بیدل غافل چه امید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 165 · ganjoor 40,646
  3. 3
    منزل عیش به وحشتکدهٔ امکان نیست / چمن از سایهٔ گل پشتِ پلنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 198 · ganjoor 40,649
  4. 4
    محیط از جنبش هر قطره‌ صد توفان جنون دارد / شکست رنگ امکان بود اگر یکدل تپید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 225 · ganjoor 40,652
  5. 5
    چه‌ امکان است از خال لبش خط سر برون آرد / ز نومیدی نخواهد دست بر سر زد مگس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 264 · ganjoor 40,655
  6. 6
    چه‌ امکان است‌ گرد غیر ازین محفل‌ شود پیدا / همان لیلی شود بی‌پرده تا محمل شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لشودپیدا
    شناسه
    bayt 291 · ganjoor 40,658
  7. 7
    ندارد شور امکان جز به کنج فقر آسودن / اگر ساحل شوی در آب گوهر گیر دریا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 416 · ganjoor 40,668
  8. 8
    سلامت آینهٔ اعتبار امکان نیست / شکسته‌اند به صد موج رنگ دریا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 431 · ganjoor 40,669
  9. 9
    دل آسودهٔ ما شور امکان در قفس دارد / گهر دزدیده است اینجا عنانِ موج‌ِ دریا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 448 · ganjoor 40,671
  10. 10
    ندارد شمع ما را صرفه سیر محفل امکان / نگه تا می‌رود از خود به یغما می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 511 · ganjoor 40,677
  11. 11
    فنا از لوح امکان نقش هستی حک کند ورنه / عبارت هرچه باشد ننگ‌ مضمون می‌کند مارا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونمیکندمارا
    شناسه
    bayt 528 · ganjoor 40,678
  12. 12
    چه دل بندد دل آگاه بر معمورهٔ امکان / که فرصت گردش چشمی‌ست دور آسمان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 608 · ganjoor 40,689
  13. 13
    مپندارید عاشق شکوه پردازد ز بیدادش / که لب واکردن امکان نیست‌زخم تیغ الفت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 737 · ganjoor 40,699
  14. 14
    ز جرأت نفسم برق ناز عرصهٔ امکان / رسانده‌ام تک آهو ز پای لنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 806 · ganjoor 40,706
  15. 15
    چه‌امکان است فردا عرض شوخی ناتوانش را / مگر حیرت شفیع جرأت ندیشد بیانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,036 · ganjoor 40,727
  16. 16
    به تقلید آشنای نشئهٔ تحقیق نتوان شد / چه‌امکان است سازدلربایی زلف‌پرچم‌را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,200 · ganjoor 40,741
  17. 17
    شدی پیر و همان در بند غفلت می‌کنی جان را / به پشت خم کشی تا کی چو گردون بار امکان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,496 · ganjoor 40,767
  18. 18
    کفی افشانده‌ام چون صبح لیک از ننگ بیکاری / به‌وحشت دسته می‌بندم شکست رنگ امکان‌را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,534 · ganjoor 40,770
  19. 19
    چه‌امکان است خاک ما نظرگاه بتان گردد / فریب سرمه‌نتوان داداین‌مژگان سیاهان‌را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانرا
    شناسه
    bayt 1,545 · ganjoor 40,771
  20. 20
    چه امکان است بیدل منعم از غفلت برون آید / هجوم خواب خرگوش است یکسر شیر قالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,875 · ganjoor 40,800
  21. 21
    نفس دزدیدنم در شور امکان ریشه‌ها دارد / زبان با موج می‌جوشد لبِ خاموشِ ماهی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    وشماهیرا
    شناسه
    bayt 1,945 · ganjoor 40,807
  22. 22
    صبح جنون بهاریم رسوای اعتباریم / چاک قبای امکان پوشیده‌اند بر ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    یدهاندبرما
    شناسه
    bayt 2,210 · ganjoor 40,830
  23. 23
    در تپیدن‌گاه امکان شوخی نظاره‌ایم / از غباری می‌توان ره بست بر جولان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,683 · ganjoor 40,872
  24. 24
    دل جمع‌این زمان چه‌امکان است / ریشه‌گل‌کرد و رفت دانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,800 · ganjoor 40,883
  25. 25
    ششجهت‌هنگامهٔ امکان ز نفی ماپر است / رفتن از خود تا کجا خالی نماید جای ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ایما
    شناسه
    bayt 2,853 · ganjoor 40,888
  26. 26
    درکارگاه امکان بی‌شبهه نیست فطرت / تمثال می‌فروشد آیینه‌زایی ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اییما
    شناسه
    bayt 2,903 · ganjoor 40,894
  27. 27
    ازین محفل چه امکان است بیرون رفتن مینا / که پالغز دو عالم دارد امشب دامن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,988 · ganjoor 40,902
  28. 28
    امید سرخوشی در محفل امکان نمی‌باشد / مگر از خود تهی‌گشتن شود پرکردن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 2,998 · ganjoor 40,902
  29. 29
    رعونت در مزاج می‌پرستان ره نمی‌یابد / چه امکان است از تسلیم سر‌پیچیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنمینا
    شناسه
    bayt 3,025 · ganjoor 40,905
  30. 30
    چه تنگی این همه افشرد دشت امکان را / که ابر بیضه شکسته‌ست زیر پر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,062 · ganjoor 40,908

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه