→ دیوانِ بیدل دهلوی

شوخی

387 بیت · 387 مصراع · 357 غزل

تعریف

shukhi

شوخی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با شوخی شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 387 مصراع، 387 بیت و 357 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: شوخی (387). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    هرنفس صد رنگ می‌گیرد عنان جلوه‌اش / تاکند شوخی عرق آیینه می‌ریزد حیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 51 · ganjoor 40,636
  2. 2
    مژگان بسته سیر دو عالم خیال داشت / از شوخی نگه به تماشا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 99 · ganjoor 40,641
  3. 3
    ادبگاه محبت، نازِ شوخی برنمی‌دارد / چو شبنم سر به مُهرِ اشک می‌بالد نگاه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 105 · ganjoor 40,642
  4. 4
    عرصهٔ شوخی ما گوشهٔ ناپیدایی‌ست / هرکه روتافت به آیینه دچار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 177 · ganjoor 40,648
  5. 5
    بیدل افسردگی‌ام شوخی آهی دارد / تا شرر هست ز خود رفتن سنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 200 · ganjoor 40,649
  6. 6
    به حال خویشتن نگذاشت دل را شوخی آهم / هوایی کرد رقص گردباد اجزای صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 419 · ganjoor 40,668
  7. 7
    شوخی معنی برون از پرده‌های لفظ نیست / من خراب محملم‌گولیلی از محمل برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 696 · ganjoor 40,696
  8. 8
    بحرتوفان جوشی وپرواز شوخی موج‌تست / مانده‌ای‌افسرده ولب‌خشک چون‌ساحل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 772 · ganjoor 40,703
  9. 9
    رسوای جهانگرد مرا شوخی حسنت / جز پرده‌دری جوش‌گلی نیست سحر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 873 · ganjoor 40,712
  10. 10
    به‌ صحرایی‌ که‌ من در یاد چشمت خانه‌بردوشم / به ابرو ناز شوخی می‌رسد موج سرابش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ابشرا
    شناسه
    bayt 994 · ganjoor 40,723
  11. 11
    چه‌امکان است فردا عرض شوخی ناتوانش را / مگر حیرت شفیع جرأت ندیشد بیانش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشرا
    شناسه
    bayt 1,036 · ganjoor 40,727
  12. 12
    گر نداری طاقت از اظهار دعوی شرم دار / شوخی رفتار رسوایی‌ست پای لنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,075 · ganjoor 40,730
  13. 13
    شوخی مضراب مطرب گر به این کیفیت‌ است / کاسهٔ تنبور مستی می‌دهد آهنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,080 · ganjoor 40,731
  14. 14
    مپرس از شوخی نشو و نمای تخم حرمانم / شراری دشتم پیش ازدمیدن سوخت حاصل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,105 · ganjoor 40,733
  15. 15
    هزاررنگ ز بخت سیاه من‌گل‌کرد / زمانه شوخی طاووس داد زاغ مرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اغمرا
    شناسه
    bayt 1,335 · ganjoor 40,753
  16. 16
    هر رگ‌گل شوخی چین جبین‌دیگراست / سیل می‌گردد هوای جنبش مژگان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,390 · ganjoor 40,758
  17. 17
    در سر از شوخی نمی‌گنجد گل سودای من / خم حبابی می‌کند شور فلاطون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,436 · ganjoor 40,762
  18. 18
    ز محو جلوه‌ات شوخی سر مویی نمی‌بالد / نگه در دیدهٔ آیینه خون شد چشم حیران را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,538 · ganjoor 40,770
  19. 19
    عرض شوخی چه دهد نالهٔ محروم اثر / تیغِ بی‌جوهر ما کرد سفید ابرو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,588 · ganjoor 40,775
  20. 20
    به‌ گلشنی‌ که دهم عرض شوخی او را / تحیر آینهٔ رنگ می‌کند بو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,597 · ganjoor 40,776
  21. 21
    سرمه سنگین نکند شوخی چشم اورا / درس تمکین ندهد گرد، رم آهورا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,607 · ganjoor 40,777
  22. 22
    نشئه را از شوخی خمیازهٔ ساغر چه باک / نیست از زنجیر پروا، نالهٔ وارسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,722 · ganjoor 40,787
  23. 23
    شوخی چشمت هم‌از مژگان توان دیدآشکار / گردن مینا بود رگهای تاک این باده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,743 · ganjoor 40,789
  24. 24
    شوخی‌حسنش برون‌است‌ازخط تسخیرخط / پرتو مه می‌زند آتش‌کمند هاله را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,790 · ganjoor 40,793
  25. 25
    سرمهٔ بینش جهان‌در چشم ماتاریک‌کرد / شوخی جوهر بود در دیده خس آیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    سایینهرا
    شناسه
    bayt 1,820 · ganjoor 40,796
  26. 26
    به‌هر نظاره حسنش شوخی رنگ دگردارد / تصور چون توان‌کردن جمال بی‌مثالی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    الیرا
    شناسه
    bayt 1,860 · ganjoor 40,799
  27. 27
    مطلب شوخی پرواز ز موج گهرم / به قفس کرده‌ام امید پرافشانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,923 · ganjoor 40,805
  28. 28
    رنگ شوخی نیست درطبع ادب تخمیر ما / حلقه می‌سازد صدا را نسبت زنجیر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,215 · ganjoor 40,831
  29. 29
    یک سرِ مو خالی از پروازِ شوخی نیست‌ حسن / صد نگه خوابیده در تحریک مژگان شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,311 · ganjoor 40,839
  30. 30
    پست و بلند شوخیِ نظّاره هیچ نیست / مژگان بس است سر به‌ سَمَک تا سِماک ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اکما
    شناسه
    bayt 2,352 · ganjoor 40,843

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه