→ دیوانِ بیدل دهلوی

سعی

575 بیت · 575 مصراع · 528 غزل

تعریف

sai

سعی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با سعی شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 575 مصراع، 575 بیت و 528 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: سعی (575). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بال وپر برهم زدن بیدل‌کف‌افسوس بود / خاک نومیدی به فرق سعی‌های نارسا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 52 · ganjoor 40,636
  2. 2
    نتوان به سعی آبله افسردگی‌کشید / خشتی نچیده‌ایم به تعمیر خواب پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یرخوابپا
    شناسه
    bayt 67 · ganjoor 40,638
  3. 3
    راه عدم به سعی نفس قطع می‌کنیم / افکنده‌ایم بار خود از دوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 73 · ganjoor 40,639
  4. 4
    به سعی غیر، مشکل بود ز آشوب دویی رستن / سری در جیب خود دزدیدم و بردم پناه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 110 · ganjoor 40,642
  5. 5
    امید دستگیری منقطع‌کن زین سبک مغزان / که‌چون نی ناله‌برمی‌خیزد از سعی عصااینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 137 · ganjoor 40,644
  6. 6
    چه‌قدر شب رود از خود که‌ کند گرد سحر / موسفیدی عرق سعی شباب است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اباستاینجا
    شناسه
    bayt 145 · ganjoor 40,645
  7. 7
    سرا‌غ منزل مقصد مپرس از ما زمینگیران / به سعی نقش پا راهی نمی‌گردد سفید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 213 · ganjoor 40,651
  8. 8
    مقیم نارسایی باش پیش از خاک گردیدن / که‌ سعی هر دو عالم چون عرق خواهد چکید اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یداینجا
    شناسه
    bayt 224 · ganjoor 40,652
  9. 9
    حریف‌ گوهر نایاب نبود سعی غواصان / مگر این کام دل، از همت مردان، شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انشودپیدا
    شناسه
    bayt 318 · ganjoor 40,659
  10. 10
    به سعی دیدهٔ حیران، دل از تپش ننشست / گهر کند چه‌قدر خشک، آب دریا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 356 · ganjoor 40,663
  11. 11
    ز سعی دست و پا آیینهٔ مقصد نشد روشن / کجایی ای ز خود رفتن تو چیزی وانما ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 491 · ganjoor 40,675
  12. 12
    دل از سعی امل بر وضع آرامیده می‌لرزد / مبادا دوربینی جاده سازد منزل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 543 · ganjoor 40,680
  13. 13
    به سعی اشک‌،‌ کام از دهر حاصل می‌کنی روزی / که آهت پرّه گردد آسیای سمان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 626 · ganjoor 40,690
  14. 14
    پرواز بی‌نشانی از این دشت مفت نیست / سعی غبار شو همه تن بال و پر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 671 · ganjoor 40,694
  15. 15
    سعی آرامت قفس فرسودة ابرام‌کرد / سر نمی‌دزدی زمانی در پر بسمل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 762 · ganjoor 40,702
  16. 16
    ز گشاد عقدهٔ کارها همه داشت سعی ندامتی / در عالمی زدی از طمع‌ کف‌ خود به‌هم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 786 · ganjoor 40,704
  17. 17
    ز سعی طالع ناساز اگر رسم به کمالی / همان پلنگ به دریایم و نهنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 807 · ganjoor 40,706
  18. 18
    به سعی ظلم‌کی رفع مظالم می‌شود بیدل / به آب خنجروشمشیرنتوان‌کشت آتش را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    شتاتشرا
    شناسه
    bayt 1,024 · ganjoor 40,725
  19. 19
    خارا حریف سعی ضعیفان نمی‌شود / صدکوچه است در بن دندان خلال را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الرا
    شناسه
    bayt 1,160 · ganjoor 40,737
  20. 20
    عجز هم‌ چون‌ سایه اوج‌ اعتباری داشته‌ست / کرد فرش آستانت سعی پیشانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,450 · ganjoor 40,763
  21. 21
    حیف است‌کشد سعی دگر باده‌کشان را / یاران به خط جام ببندید میان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,484 · ganjoor 40,766
  22. 22
    گداز سعی دلیل است جستجوی تو را / شکست آینه‌، آیینه است روی تو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,673 · ganjoor 40,783
  23. 23
    به سعی ناله و افغان غم دل کم نمی‌گردد / صدا مشکل بود ازکوه بردارد گرانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,896 · ganjoor 40,802
  24. 24
    به‌کمتر سعی نقش از سنگ زایل می‌توان‌کردن / ولیکن چاره نتوان یافتن نقش جبینی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیرا
    شناسه
    bayt 1,941 · ganjoor 40,806
  25. 25
    ز گفت‌وگو نیامد صیدِ جمعیت به بند ما / مگر از سعیِ خاموشی نفس‌گیرد کمند ما
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ندما
    شناسه
    bayt 2,106 · ganjoor 40,822
  26. 26
    دعوی احتیاج پوچ خجلت سعی‌کس مباد / قفل جهان بی‌دری زنگ زد ازکلید ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    یدما
    شناسه
    bayt 2,121 · ganjoor 40,823
  27. 27
    سعی ماچون شمع‌بیتاب هوای نیستی‌ست / تا پر رنگی‌ست از خود می‌کند منقار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,172 · ganjoor 40,827
  28. 28
    سعی‌گوهر برگرفت بار دل از دوش موج / آبله چشمی ندوخت بر قدم لنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,372 · ganjoor 40,845
  29. 29
    راه مقصد جزبه سعی ناله نتوان‌کرد طی / چون جرس‌بیدرد هم ای‌کاش‌بخروشیم‌ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشیمما
    شناسه
    bayt 2,577 · ganjoor 40,863
  30. 30
    منزل ما محمل ما، سعی ما افتادگیست / همچو اشک ازکاروان لغزش پاییم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییمما
    شناسه
    bayt 2,606 · ganjoor 40,866

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه