→ دیوانِ بیدل دهلوی

افسانه

165 بیت · 165 مصراع · 162 غزل

تعریف

afsaneh

افسانه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با افسانه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: قصه و داستانِ خیالی؛ نمادِ بی‌بنیادی و فریبِ دنیا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 165 مصراع، 165 بیت و 162 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: افسانه (165). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ما و رُعونت‌، افسانهٔ کیست / نازِ پری بست گردن به مینا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 5 · ganjoor 40,633
  2. 2
    حیرت‌نوا افسانه‌ام‌، از خویش پر بیگانه‌ام / تا در درون خانه‌ام دارم برون در صدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 268 · ganjoor 40,656
  3. 3
    فسون و افسانهٔ تو و من فشاند بر چشم و گوش دامن / غبار مجنون به دشت روشن چراغ موسی به طور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 335 · ganjoor 40,661
  4. 4
    جز پیش ما مخوانید افسانهٔ فنا را / هر کس نمی‌شناسد آواز آشنا را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 390 · ganjoor 40,666
  5. 5
    ما ومن عالم‌دون جمله‌فریب است وفسون / رو به در خواب زن ازکلفت افسانه برآ
    وزن
    مفتعلن مفتعلن مفتعلن مفتعلن (رجز مثمن مطوی)
    قافیه
    انهبرا
    شناسه
    bayt 723 · ganjoor 40,698
  6. 6
    وعظ مردم غفلت ما را قوی سرمایه‌کرد / خواب ما افسانه فهمید آن همه تعبیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 913 · ganjoor 40,715
  7. 7
    حوادث‌ مژدهٔ‌ امن‌ است اگر دل‌ جمع‌ شد بیدل / گهر افسانه‌ داند شورشِ امواج‌ جیحون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,574 · ganjoor 40,773
  8. 8
    تکلف من و مای خیال بسیار است / نیاز خوب کن افسانه‌های ساخته را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اختهرا
    شناسه
    bayt 1,701 · ganjoor 40,785
  9. 9
    هر سپندی‌ گوش چندین بزم می‌مالد به‌هم / خوابناکان کاش از ما بشنوند افسانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,815 · ganjoor 40,795
  10. 10
    افسانه‌های بیژن و رستم، به طاق نه / گر مرد قدرتی، دلت از بند کین گشا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینگشا
    شناسه
    bayt 2,023 · ganjoor 40,814
  11. 11
    بر هیچ‌کس افسانهٔ امید نخواندیم / عمری‌ست همان بیکسی ماست‌کس ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سما
    شناسه
    bayt 2,273 · ganjoor 40,836
  12. 12
    تا جنبش تار نفس افسانه طراز است / بیدل به‌کمند رگ خواب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,387 · ganjoor 40,846
  13. 13
    درین محفل که دارد خامشی افسانهٔ راحت / به هم آوردن مژگان بود بربستن لب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,092 · ganjoor 40,911
  14. 14
    تا رسد خوابی به فریاد دماغ ما چوشمع / تا سحر زین انجمن باید شنید افسانه‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهها
    شناسه
    bayt 3,504 · ganjoor 40,947
  15. 15
    چو شمع تا سحر افسانه می‌شود تب وتاب / نگاه برق خرام است جلوه‌ای دریاب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,788 · ganjoor 40,974
  16. 16
    افسانه‌سازی شرر و برق تا به‌ کی / گر مرد این رهی تو هم از خود برون شتاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,817 · ganjoor 40,976
  17. 17
    پر طاووس تا کی بالش راحت به‌گل‌ گیرد / خیال افسانهٔ خوابت نمی‌آید به‌کار امشب
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارامشب
    شناسه
    bayt 4,238 · ganjoor 41,012
  18. 18
    توأمی دارد حدیث عشق و خواب بیخودی / چشم بگشایم اگر بگذاردم افسانه‌ات
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,396 · ganjoor 41,026
  19. 19
    ای خلوت‌آرای عدم تاکی به فهم خود ستم / افکند شغل عیش و غم بیرون در افسانه‌ات
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    انهات
    شناسه
    bayt 4,408 · ganjoor 41,027
  20. 20
    مژده وصل تو شد غارتگر آسایشم / خواب در چشمم همان شیرینی افسانه سوخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهسوخت
    شناسه
    bayt 4,518 · ganjoor 41,037
  21. 21
    عالمی بیدل به‌ حرف یکدگر آرام باخت / غفلت ما هم دماغ خواب در افسانه سوخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهسوخت
    شناسه
    bayt 4,536 · ganjoor 41,038
  22. 22
    ماتمِ امروز دید و نوحهٔ فردا شنید / اشک‌ِ ما بیدل به‌ هیچ‌ افسانه‌ نشکست‌ و نریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهنشکستونریخت
    شناسه
    bayt 4,587 · ganjoor 41,043
  23. 23
    عالمی را سرگذشت رفتگان از کار برد / رنگ خواب محفل ما پیش‌تر افسانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,617 · ganjoor 41,046
  24. 24
    زندگانی دستگاه خواب غفلت بود و بس / چشم تا بیدارکردم‌ گوش بر افسانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,643 · ganjoor 41,048
  25. 25
    سراسر خوب غفلت می‌پرستیم / خیال پوچ سخت افسانه پیراست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,772 · ganjoor 41,059
  26. 26
    واداشته افسانه‌ات از فهم حقیقت / این پنبهٔ گوشت اثر آتش طور است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وراست
    شناسه
    bayt 5,459 · ganjoor 41,115
  27. 27
    به حرف و صوت پلنگی نیاید از روباه / فسون غرشت افسانه‌خوانی هوس است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انیهوساست
    شناسه
    bayt 5,600 · ganjoor 41,130
  28. 28
    چشم تو نبسته‌ست مگر گفت‌وشنودت / محو خودی ای بی‌خبر، افسانه کدام است؟
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,014 · ganjoor 41,165
  29. 29
    زندگی تمهید اسباب فناست / ما و من افسانهٔ خواب فناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ابفناست
    شناسه
    bayt 6,228 · ganjoor 41,185
  30. 30
    شور شوقم پردهٔ آهنگ‌ساز بیخودیست / نالهٔ‌من چون سپند افسانهٔ‌خواب‌من است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابمناست
    شناسه
    bayt 6,252 · ganjoor 41,187

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه