→ دیوانِ بیدل دهلوی

زبان / سخن

1,274 بیت · 1,347 مصراع · 929 غزل

تعریف

zaban-sokhan

زبان / سخن در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با زبان، سخن، حرف شناخته می‌شود و لایهٔ ضعیف یا همسایهٔ آن بیان، معنی است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: گفتار، ناتوانی زبان و گوهر بیان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 1347 مصراع، 1274 بیت و 929 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: زبان (461)، معنی (445)، حرف (272)، سخن (196)، بیان (39). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بر زبان راست روان را نرود حرف خطا / خامه ظاهر نکند جز سخن دلکش را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    شرا
    شناسه
    bayt 985 · ganjoor 40,722
  2. 2
    دم تیغ است بیدل راه باریک سخن‌سنجی / زبان خامه هم شق دارد از حرف‌آفرینی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیها
    شناسه
    bayt 3,599 · ganjoor 40,956
  3. 3
    هوش‌می‌باید، زبان‌سرمه هم بی‌حرف نیست / با سخن‌فهمان خط مکتوب ناطق می‌شود
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    قمیشود
    شناسه
    bayt 17,835 · ganjoor 43,625
  4. 4
    نبوَد به غیرِ نامِ تو وردِ زبانِ ما / یک حرف بیش نیست زبان در دهانِ ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,699 · ganjoor 40,874
  5. 5
    کرد حرف بی‌نشانم عالمی را تر زبان / همچو عنقا آشیانی بسته‌ام در هر زبان
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رزبان
    شناسه
    bayt 27,525 · ganjoor 44,472
  6. 6
    قدر سخن بلندکن از مشق خامشی / حرف نگفته معنی الهام داشته‌ست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امداشتهست
    شناسه
    bayt 7,930 · ganjoor 41,774
  7. 7
    گفتم رموز مطلب هستی بیان‌ کنم / تا بر زبان رسید سخن لب‌ گزید و رفت
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدورفت
    شناسه
    bayt 9,916 · ganjoor 41,956
  8. 8
    بعد از این آن به‌ که خاموشی دهد داد سخن / گوهر معنی‌ کسی تا کی زبان‌فرسا کند
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکند
    شناسه
    bayt 16,135 · ganjoor 43,477
  9. 9
    مزرع اهل سخن شایستهٔ آفات نیست / رشحهٔ معنی نبندد ننگ خشکی بر زبان
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رزبان
    شناسه
    bayt 27,517 · ganjoor 44,471
  10. 10
    تا در زبان خامهٔ حیرت بیان شقی است / خالی‌ست در بساط سخن جای ناز من
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازمن
    شناسه
    bayt 28,947 · ganjoor 44,595
  11. 11
    سخن تا در جهان باقی‌ست از معدومی آزادم / زبان گفت‌وگوها، بال پرواز است عنقا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 409 · ganjoor 40,667
  12. 12
    بر شجاعت پیشه ننگ است از تهور دم مزن / حرف جوهر برنیاید از زبان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 974 · ganjoor 40,720
  13. 13
    بی‌سخن باید شنیدن چون نگین نام مرا / زخم دل چندین زبان داده‌ست پیغام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,350 · ganjoor 40,755
  14. 14
    زشوخیهای جرم‌خویش می‌ترسم‌که‌در محشر / شکست دل به حرف آرد زبان بیگناهان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانرا
    شناسه
    bayt 1,548 · ganjoor 40,771
  15. 15
    دردسر زبان مده از حرف نارسا / از خم برون میار می نارسیده را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    یدهرا
    شناسه
    bayt 1,755 · ganjoor 40,790
  16. 16
    ز فسانهٔ لب خامش‌ که رسید مژده به‌گوش ما / که‌ سخن‌ گهر شد و زد گره به‌ زبان سکته‌خروش ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    وشما
    شناسه
    bayt 2,336 · ganjoor 40,842
  17. 17
    سخن غرور جنون اثر، به زبان جرأت ماست تر / مژه بشکنی به ره نظر، پراگردهی به خدنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,363 · ganjoor 40,844
  18. 18
    حرف زلف مسلسلی داریم / کیست فهمد زبان شانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,804 · ganjoor 40,884
  19. 19
    زبان در کام پیچیدم‌، وداع گفتگو کردم / سخن را پردهٔ رخصت بود بربستن لب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,110 · ganjoor 40,912
  20. 20
    ختم کردار زبان‌ها بی‌سخن گردیدن است / خامشی چون شمع‌ دارد مهر این طومارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,218 · ganjoor 40,921
  21. 21
    بیدل از جهان سخن بر فنون و هم متن / رو از آن سوی تو و من حرف ناشنیده بیا
    وزن
    فاعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن
    قافیه
    یدهبیا
    شناسه
    bayt 3,645 · ganjoor 40,960
  22. 22
    بی‌خامشی‌گم است سررشتهٔ سخن / بندی زبان به‌کام‌که یابی دهان به لب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبهلب
    شناسه
    bayt 4,337 · ganjoor 41,021
  23. 23
    سیری ز خوان چرخ‌کسی را به‌کام نیست / دارد هلال هم سخن از حرف نان به لب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبهلب
    شناسه
    bayt 4,341 · ganjoor 41,021
  24. 24
    چو گفتگو به میان آمد آشتی برخاست / میان کام و زبان نیز در سخن جنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,773 · ganjoor 41,145
  25. 25
    بلل به ناله حرف چمن را مفسراست / یارب زبان نکهت‌گل ترجمان‌کیست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انکیست
    شناسه
    bayt 8,256 · ganjoor 41,815
  26. 26
    هر حرف ‌که آمد به زبان منفعلم ‌کرد / کم جست ازین کیش خدنگی که خطا نیست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انیست
    شناسه
    bayt 8,450 · ganjoor 41,832
  27. 27
    بر رمز کارگاه سخن پی نبرد‌ایم / تاکی زبان زپرده بگوید دهن تهیست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نتهیست
    شناسه
    bayt 9,142 · ganjoor 41,891
  28. 28
    خجلم زننگ حقیقتت ‌که چو حرف بیدل بی‌زبان / به نظر نه‌ای و به گوشها ز فسانه دربه‌دری عبث
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ریعبث
    شناسه
    bayt 10,100 · ganjoor 41,973
  29. 29
    سخن باشد دلیل زندگی روشن‌خیالان را / غم مردن ندارد شعلهٔ ما تا زبان دارد
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اندارد
    شناسه
    bayt 11,511 · ganjoor 42,097
  30. 30
    نگه نظاره‌ کند از حیا نهانش و لرزد / زبان سخن‌ کند از تنگی دهانش و لرزد
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    انشولرزد
    شناسه
    bayt 12,966 · ganjoor 42,226

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه