دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1894

گهر محیط تقدسی مکن آبروی حیا سبک

وزن متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلنقافیه اسبکردیف سبکدشواری درآمدنی

چوحباب حیفت اگرشوی زغرور سربه هوا سبک

نسزد ز مسند سیم و زر به وقار غره نشستنت

که زمانه می‌کشد آخرش چو گلیمت از ته پا سبک

ز ترنم نی و ارغنون به دل گرفته مخوان فسون

که ز سنگ دامن بیستون نکند کسی به صدا سبک

همه‌گر به ناله علم‌کشی وگر اشک‌گردی و نم‌کشی

به ترازویی که ستم‌کشی نشود به غیر جزا سبک

به علاج ننگ فسردگی نفسی زتنگی دل برآ

که چوسنگ رنج گرانی‌ات نشود مگر به جلا سبک

کند احتیاجت اگر هدف مگشای لب، مفرازکف

که وقار گوهر این صدف نکنی به دست دعا سبک

غم بی‌ثباتی کاروان همه کرد بر دل ما گران

به کجاست جنسی ازین دکان که شود به بانگ درا سبک

مخروش خواجه به کر و فر که ندارد اینهمه آنقدر

دوسه‌گام آخر ازین‌گذر توگران قدم زن و پا سبک

اگرت به منظر بی‌نشان دم همتی بکشد عنان

چو سحر به جنبش یک نفس زهزار سینه برآ سبک

زگرانی سر آرزو شده خلق غرقهٔ های و هو

تو اگر تهی‌کنی این‌کدو شود اتفاق شنا سبک

نکشید بیدل از این چمن عرق خجالت پرزدن

چو غبار بی نم هرزه فن نشود چرا همه جا سبک

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم دل / قلب پا / قدم / راه نفس ناله / آه / آواز موج / دریا

تلمیحاتِ این غزل

فرهاد

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
حیا: شرم و آزرم؛ پردهٔ ادب و حجابِ جمالِ معشوق.

غزل‌های مرتبط

غزل 118
تبسم‌ریز لعلش‌ گر نش غزل 1152
به طراز دامن ناز و چ غزل 2432
منفعل خلق را ناز صنم غزل 2002
تو کریم مطلق و من گد غزل 955
ادب سازیم بر ما کیست غزل 1164
آه به درد عجز هم کوش

خوانش و منبع در گنجور ↗