دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1739

چشم وا کن شش جهت یار است و بس

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)قافیه اراستوبسردیف است و بسدشواری نسبتاً آسان

هر چه خواهی دید، دیدار است و بس

سبحه بر زنار وهمی بسته‌اند

این گره گر واشود تار است و بس

گر بلند و پست نفروشد تمیز

از زمین تا چرخ هموار است و بس

هر نفس صد رنگ بر دل می‌خلد

زندگانی نیش آزار است و بس

چند باید روز بازار هوس

چینی‌ات را مو شب تار است و بس

باغ امکان نیست آگاهی ثمر

جهل تا دانش جنون کار است و بس

مبحث سود و زیان در خانه نیست

شور این سودا به بازار است و بس

کاری از تدبیر نتوان پیش برد

هر که در کار است، بیکار است و بس

دود نتوان بست بر دوش شرار

چون ز خود رستی‌نفس بار است‌و بس

جهل ما بیدل به آگاهی نساخت

نور بر ظلمت شب تار است و بس

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم ساز / آهنگ شب / سحر نفس سر / سودا رنگ / بی‌رنگی

تلمیحاتِ این غزل

زنار

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
امکان: جهان ممکنات؛ هرچه وجودش وابسته و نه ضروری است.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.
شور: هیجان و جوش؛ نمادِ بی‌قراریِ عاشقانه و وجد.
شب: تاریکیِ شبانه؛ نمادِ هجران، راز و خلوتِ سالک.
بلند: رفیع و والا؛ نمادِ همتِ بزرگ و سرفرازی.
زمین: خاک و گستره عالمِ خاکی؛ نمادِ فروتنی و جهانِ مادی.
دود: بخار سیاهِ آتش؛ نشانه سوز درون، تیرگی و آه برآمده از دل.
گره: بند و پیچش؛ نمادِ مشکل، اندوهِ بسته و دشواریِ کار.
دیدار: رؤیت و ملاقات؛ نمادِ وصالِ معشوق و مشاهدهٔ حق.

غزل‌های مرتبط

غزل 1737
از لب خامش زبان واما غزل 1264
شب حسرت دیدار توام د غزل 1140
بهار حیرت‌ست اینجا ن غزل 759
عاشقی مقدور هر عیاش غزل 1090
عشق مطرب‌زاده‌ای بر غزل 2820
بر هرگلی دمیده‌ست اف

خوانش و منبع در گنجور ↗