دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 822

تا نظر بر شوخی من نرگس خودکام داشت

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه امداشتردیف داشتدشواری میانه

چشمهٔ آیینه موج روغن بادام داشت

باد دامانت غبارم را پریشان کرد و رفت

سرمه‌ام درگوشهٔ چشم عدم آرام داشت

عالمی را صید الفت کرد رنگ عجز من

در شکست خویشتن مشت غبارم دام داشت

پختگی در پردهٔ رنگ خزانی بوده است

میوه‌ام در فکر سرسبزی خیالی خام داشت

یاد آن شوقی که از بیطاقتیهای طلب

دل تپیدن نیز در راهت شمار گام داشت

از ادای ابرویت لطف نگه فهمیده‌ام

این کمان، رنگ فریب از روغن بادام داشت

گر نمی‌بود آرزو تشویش جانکاهی نبود

ماهیان را نشتر قلاب حرص‌کام داشت

ناله را روزی که اوج اعتبار نشئه بود

چون جرس، بیدل به جای‌ باده، دل‌ در جام‌ داشت

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه دام / صید دل / قلب آیینه دنیا-بازی / بازی دنیا غبار / سایه

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
عجز: ناتوانی و درماندگی؛ فروتنیِ بنده در برابرِ حق.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
یاد: به‌خاطرآوردن؛ حضورِ معشوق در دل و ذکرِ پیوسته.
پرده: حجاب و پوشش؛ مانع آشکارشدن یا نشانه پنهانی راز.
شوخی: چالاکی و دلربایی؛ طنّازی و جلوه‌گریِ پرشورِ معشوق.
فکر: اندیشه؛ تأمل و سیرِ ذهن، گاه دامِ راهِ دل.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
دام: تله شکار؛ نمادِ تعلق و گرفتاریِ جان در جهان.

غزل‌های مرتبط

غزل 824
شب که جوش حسرتی زان غزل 823
سادگی دل را اسیر فکر غزل 818
دوش در راه خیالت عجز غزل 815
ز بس که معنی مکتوب ع غزل 810
جز خموشی هرکه دل بر غزل 825
شب که طاووس مرا شوق

خوانش و منبع در گنجور ↗