→ دیوانِ بیدل دهلوی

محمل

218 بیت · 218 مصراع · 205 غزل

تعریف

mahmel

محمل در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با محمل شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کجاوهٔ شتر؛ نمادِ رحیلِ معشوق و کاروانِ هجران. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 218 مصراع، 218 بیت و 205 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: محمل (218). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    زندگی‌محمل‌کش وهم دوعالم آرزوست / می‌تپد در هر نفس صدکاروان بانگ درا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 47 · ganjoor 40,636
  2. 2
    در کاروان وهم و ظن‌، نی غربت است و نی وطن / خلقی ز گرد ما و من بسته‌ست محمل بر صدا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    رصدا
    شناسه
    bayt 273 · ganjoor 40,656
  3. 3
    چه‌ امکان است‌ گرد غیر ازین محفل‌ شود پیدا / همان لیلی شود بی‌پرده تا محمل شود پیدا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لشودپیدا
    شناسه
    bayt 291 · ganjoor 40,658
  4. 4
    حسابی نیست با وحشت جنون‌ کامل ما را / مگر لیلی به دوش جلوه بندد محمل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 537 · ganjoor 40,680
  5. 5
    شوخی معنی برون از پرده‌های لفظ نیست / من خراب محملم‌گولیلی از محمل برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 696 · ganjoor 40,696
  6. 6
    ناقهٔ وحشت‌متاعان دوش آزدی تست / چون شرربرسنگ باید بستنت محمل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 779 · ganjoor 40,703
  7. 7
    فشاند محمل نازت گل چه رنگ به صحرا / که گرد می‌کند آیینهٔ فرنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 803 · ganjoor 40,706
  8. 8
    عبارت محرمی بی‌حاصل از معنی نمی‌باشد / به لیلی چشم واکن‌گر توانی دید محمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,109 · ganjoor 40,733
  9. 9
    تفاوت در نقاب و حسن جز نامی نمی‌باشد / خوشا آیینهٔ صافی‌که لیلی دید محمل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,143 · ganjoor 40,736
  10. 10
    شرار وحشی‌ام اما درین حیرتسرا بیدل / ز نومیدی به‌دوش سنگ دارم محمل رم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,207 · ganjoor 40,741
  11. 11
    چون سپندم آرزوحسرت‌کمین آتش ست / تا به دوش ناله بندم محمل آرام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,245 · ganjoor 40,744
  12. 12
    بینوایی نیست ساز پرفشانیهای شوق / نیست مقصد جزفنا محمل‌کشان‌زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,269 · ganjoor 40,746
  13. 13
    چون شمع‌گر وامانده‌م صد اشک محمل رانده‌ام / رو سبحه‌گیر از آبله تا بشمری گام مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اممرا
    شناسه
    bayt 1,366 · ganjoor 40,756
  14. 14
    کاروان اشکم از عاجز متاعی‌ها مپرس / آبله محمل‌کش است از دیده تا دامان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,375 · ganjoor 40,757
  15. 15
    محمل‌ماچون‌جرس دوش‌تپشهای‌دل‌است / شوق پندارد درین وادی قدم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,526 · ganjoor 40,859
  16. 16
    وحشت متاع قافلهٔ گرد فرصتیم / محمل به دوش عمرشررمی‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,552 · ganjoor 40,861
  17. 17
    منزل ما محمل ما، سعی ما افتادگیست / همچو اشک ازکاروان لغزش پاییم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییمما
    شناسه
    bayt 2,606 · ganjoor 40,866
  18. 18
    وحشت ما زین چمن محمل‌کش صد عبرت است / نشکند رنگی که چینش نیست در دامان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,681 · ganjoor 40,872
  19. 19
    گذشت محمل نازکه از سواد تحیر؟ / که‌عمرهاست شکست جرس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,819 · ganjoor 40,885
  20. 20
    غبار آن‌ همه محمل به‌دوش سعی ندارد / به پای هرکه از این دامگاه جست برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,932 · ganjoor 40,896
  21. 21
    ز ساز قافلهٔ عمر جمع‌دار دلت / که محمل نفسی دارد این سفر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,060 · ganjoor 40,908
  22. 22
    سجود خاک راحت‌گرهوا جوشاند ازسرها / تپیدن محمل دریاکشد بر دوش‌گوهرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,171 · ganjoor 40,918
  23. 23
    از پا نشیند ای کاش محمل‌کش هوس‌ها / زین کاروان شنیدیم نالیدن جرس‌ها
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    سها
    شناسه
    bayt 3,234 · ganjoor 40,923
  24. 24
    ز بیرنگی سبک‌روح آمدیم اما درین منزل / گرانی‌ کرد دل چندان‌ که بربستیم محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,275 · ganjoor 40,927
  25. 25
    خمار کامل از خمیازه ساغر می‌کشد بیدل / هجوم‌ حسرت آغوش مجنون‌ ریخت محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,280 · ganjoor 40,927
  26. 26
    ز برق این تحیر آب شد آیینهٔ دل‌ها / که ره تا محمل لیلی‌ست بیرون‌گرد محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,281 · ganjoor 40,928
  27. 27
    ندارد صید حسن از دامگاه عشق‌، آزادی / همان یک حلقهٔ آغوش مجنون است محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,288 · ganjoor 40,928
  28. 28
    شرار محمل شوقم گداز منزل ذوقم / هزار قافله دارم به بار سوختگی‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ارسوختگیها
    شناسه
    bayt 3,555 · ganjoor 40,953
  29. 29
    ز طوف آستانش تا نصیب سجده بردارم / به رنگ سایه‌ام محمل به دوش جبهه‌سایی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییها
    شناسه
    bayt 3,609 · ganjoor 40,957
  30. 30
    به دشت عجز تحیر متاع قافله‌ایم / اگر بر آینه محمل‌ کشیم نیست‌ عجب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,722 · ganjoor 40,968

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه