→ دیوانِ بیدل دهلوی

دشت

323 بیت · 323 مصراع · 295 غزل

تعریف

dasht

دشت در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با دشت شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: بیابانِ پهناور؛ نمادِ گستره تنهایی و سرگردانیِ عاشق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 323 مصراع، 323 بیت و 295 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: دشت (323). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    بیدل ز بس سراسر این دشت کلفت است / جز گرد برنخاست به هرجا زدیم پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ازدیمپا
    شناسه
    bayt 103 · ganjoor 40,641
  2. 2
    مقیم دشت الفت باش و خواب ناز سامان‌کن / به هم می‌آورد چشم تو، مژگان گیاه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 107 · ganjoor 40,642
  3. 3
    غبار دشت بیرنگیم و موج بحر بی‌ساحل / سر آن دامن از دست‌که می‌گردد رها اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 129 · ganjoor 40,644
  4. 4
    دامن چیده در این دشت تنزه دارد / خاک صیادگل از خون شکار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 183 · ganjoor 40,648
  5. 5
    ما بی‌خبران قافلهٔ دشت خیالیم / رنگ است به‌گردش‌، قدمی نیست در اینجا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مینیستدراینجا
    شناسه
    bayt 240 · ganjoor 40,653
  6. 6
    فسون و افسانهٔ تو و من فشاند بر چشم و گوش دامن / غبار مجنون به دشت روشن چراغ موسی به طور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 335 · ganjoor 40,661
  7. 7
    چه دشت و در‌ که نکردیم قطع درپی فرصت / کسی نداد سراغ آهوی رمیدهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    یدهٔمارا
    شناسه
    bayt 587 · ganjoor 40,687
  8. 8
    پرواز بی‌نشانی از این دشت مفت نیست / سعی غبار شو همه تن بال و پر برآ
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ربرا
    شناسه
    bayt 671 · ganjoor 40,694
  9. 9
    قدم به صد دشت و در گشادی‌، ز ناله در گوشها فتادی / عنان به ضبط نفس ندادی طبیعت نی سوار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 844 · ganjoor 40,709
  10. 10
    درین دشت و در، دام صیاد نیست / رمیدن گرفته‌ست نخجیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 933 · ganjoor 40,717
  11. 11
    نفَس بودم‌ ، جنون پیمای‌ِ دشتِ بی‌نشان‌تازی / دل از آیینه گردیدن گرفت آخر عنانم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,410 · ganjoor 40,759
  12. 12
    به هرجا می‌روم در اشک نومیدی وطن دارم / ز چشم خود جهان یک دشت سیلاب است شبنم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اباستشبنمرا
    شناسه
    bayt 1,415 · ganjoor 40,760
  13. 13
    بیدل نفَس‌ات خون مکن از هرزه‌درایی / چون جاده درین دشت فکندیم عنان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,530 · ganjoor 40,769
  14. 14
    بیدل این‌ عرصه تماشاکدهٔ الفت نیست / سبز کرده‌ است در و دشت رمِ آهو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,596 · ganjoor 40,775
  15. 15
    گرفته است سُویدا سواد دل بیدل / تصرفی‌ست درین دشت چشم آهو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,606 · ganjoor 40,776
  16. 16
    سجودی‌می‌برم‌چون‌سایه‌درهر‌دشت‌ودربیدل / جبین برداشت ازدوشم غم بی‌دست وپایی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اییرا
    شناسه
    bayt 1,962 · ganjoor 40,808
  17. 17
    ابرام تک و تاز غباریم در این دشت / جانی که نداریم چه آید به لب ما؟
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    بما
    شناسه
    bayt 2,045 · ganjoor 40,816
  18. 18
    صد دشت ماند ذرة ما آن سوی خیال / آه از سیاهیی که نکرد آفتاب ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابما
    شناسه
    bayt 2,059 · ganjoor 40,817
  19. 19
    سطر یقین به حک داد تکرار بی‌حد ما / این دشت جاده گم کرد از رفت و آمد ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    دما
    شناسه
    bayt 2,064 · ganjoor 40,818
  20. 20
    چون نگاه از بس به ذوق جلوه همدوشیم ما / یک مژه تا واشود صد دشت آغوشیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وشیمما
    شناسه
    bayt 2,568 · ganjoor 40,863
  21. 21
    کسی درین دشت برنیامد حریف یک لحظه استقامت / توتا نچینی غبار خفت ز عرصهٔ بی‌جگر برون آ
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ربرونا
    شناسه
    bayt 2,940 · ganjoor 40,897
  22. 22
    چه تنگی این همه افشرد دشت امکان را / که ابر بیضه شکسته‌ست زیر پر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,062 · ganjoor 40,908
  23. 23
    جدا از اشک شد چشم سراب دشت حیرانی / همان خمیازهٔ خشکی‌ست بی‌اطفال‌، مکتب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,104 · ganjoor 40,912
  24. 24
    به دشت انتظارت از بیاض چشم مشتاقان / سفیدی کرد آخر راه از خود رفتن دل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,285 · ganjoor 40,928
  25. 25
    موج رم می‌زند چه کوه و چه دشت / چین گرفته‌ست طرف دامن‌ها
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    نها
    شناسه
    bayt 3,339 · ganjoor 40,933
  26. 26
    هر سبزه درین دشت شد انگشت شهادت / تا از گل خودروی تو دادند نشان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,389 · ganjoor 40,937
  27. 27
    در این دشت هوس یارب چه گوهر در گره بستم / عرق شد مهرهٔ گل از غبار هرزه‌تازی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازیها
    شناسه
    bayt 3,540 · ganjoor 40,951
  28. 28
    ما را ز گرد این دشت‌ عزمی است رو به‌ دریا / پرکهنه شد تیمم اکنون وضو به دریا
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    وبهدریا
    شناسه
    bayt 3,664 · ganjoor 40,963
  29. 29
    آهوان دشت فطت را خیال او، ختن / کارگاه شیشهٔ افلاک را فکرت حلب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,710 · ganjoor 40,967
  30. 30
    به دشت عجز تحیر متاع قافله‌ایم / اگر بر آینه محمل‌ کشیم نیست‌ عجب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,722 · ganjoor 40,968

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه