دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 754

در طریق رفتن از خود رهبری درکار نیست

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه ریدرکارنیستردیف نیستدشواری دشوارتر

وحشت نظاره را بال وپری درکارنیست

کشتی تدبیر ما توفانی حکم قضاست

جز دم تسلیم اینجا لنگری درکار نیست

هر سر مو بهر غفلت‌پیشه بالین پر است

از برای خواب مخمل بستری درکار نیست

می‌برد چون گردباد از خویش سرگردانی‌ام

سرخوش دشت جنون را ساغری‌درکار نیست

در نیام هر نفس تیغ دو دم خوابیده است

چون سحر در قطع هستی خنجری‌درکار نیست

مشت خاک ما سراپا فرش تسلیم است وبس

سجدهٔ ما را جبینی و سری درکار نیست

خویش را از دیدهٔ خودبین خود پوشیدن است

احتیاط ما برای دیگری درکار نیست

فکرمرکب در طریق فقر، سازگمرهی‌ست

نفس در فرمان اگر باشد خری‌درکار نیست

جوش خون، نازکدلان‌را پوست برتن می‌درد

از ضعیفی بر رگ گل نشتری درکار نیست

استقامت بس بود ارباب همت راکمال

بهر تیغ کوه بیدل جوهری درکار نیست

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم عدم/هستی عجز / فقر نفس پر / بال / پرواز تیغ / بسمل

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
دم: نفس یا لحظه؛ واحدی بسیار کوتاه از زمان و زندگی.
سحر: سپیده‌دم؛ زمان گشایش، دعا، بیداری و تغییر حال.
تیغ: شمشیر و لبهٔ تیز؛ نمادِ قهرِ معشوق و جراحتِ عشق.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
درد: رنج و الم؛ سرمایهٔ عاشق و راهِ پختگیِ جان.
وحشت: هراس و رمیدگی؛ گریزِ دلِ تنها از خلق به‌سوی تنهایی.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.

غزل‌های مرتبط

غزل 755
مست‌عرفان را شراب دی غزل 783
رنگم درین چمن به هوس غزل 751
خواب را در دیدهٔ حیر غزل 746
هیچکس چون من درین حر غزل 550
خودگدازی نمِ‌کیفیت ص غزل 768
دیده‌ای راکه به نظار

خوانش و منبع در گنجور ↗