دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1083

دل به زلف یار هم آرام نتوانست کرد

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه امنتوانستکرددشواری نسبتاً آسان

این مسافر منزلی در شام نتوانست کرد

جوش خط با آن فسون دستگاه دلبری

وحشی حسن بتان را رام نتوانست کرد

با همه شوری که وقف پستهٔ خندان اوست

رفع تلخی های آن بادام نتوانست کرد

همچو من از سرنگونی طالعی دارد حباب

کز خم دریا میی در جام نتوانست کرد

نیست در بحر محبت جز دل بیتاب من

ماهیی‌کز فلس فرق دام نتوانست کرد

مشت خاک من هواپرورد جولان تو بود

پایمالش گردش ایام نتوانست کرد

چرخ گو مفریب از جا هم که سعی باغبان

پختگیهای ثمر را خام نتوانست کرد

همچو شبنم زین گلستان فسکه وحشت می‌کشم

آب در آیینه‌ام آرام نتوانست کرد

موج گوهر با همه خشکی نشد محتاج آب

طبع استغنا نظر ابرام نتوانست کرد

ناله‌ها در دل فسرد اما نبست احرام لب

گرد این کاشانه سیر بام نتوانست کرد

اخگر ما شور خاکستر دماند از سوختن

این نگین شد خاک و ترک نام نتوانست کرد

سوخت بیدل غافل از خود شعلهٔ تصویر ما

یک شرر برق نگاهی وام نتوانست کرد

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع موج / دریا دل / قلب آب / شبنم جام / ساغر / مینا شور / جوش / ذوق

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
خط: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
نظر: نگاه و دیدن؛ توجهِ معشوق یا بصیرتِ باطن.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
شبنم: رطوبت لطیف بامدادی؛ نماد لطافت، ناپایداری و اشک.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1084
وحشتِ ما را تعلق رام غزل 108
بوی وصلت‌ گر ببالاند غزل 909
شد لب شیرین ادایش با غزل 528
اگر می نیست جمعیت‌کد غزل 1687
دام ز سیر گلشن اسباب غزل 824
شب که جوش حسرتی زان

خوانش و منبع در گنجور ↗