→ دیوانِ بیدل دهلوی

خمیازه

155 بیت · 156 مصراع · 143 غزل

تعریف

khamyazeh

خمیازه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با خمیازه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: دهان‌دره؛ نمادِ حسرت و کشِشِ تهیِ آرزو. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 156 مصراع، 155 بیت و 143 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خمیازه (156). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    ای که دنیا و جلالش دیده‌ای خمیازه است / همچو مستی‌گر مآلش دیده‌ای خمیازه است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الشدیدهایخمیازهاست
    شناسه
    bayt 6,911 · ganjoor 41,244
  2. 2
    در هر قدم ز شوق خرام تو می‌کشد / خمیازهٔ فغان لب خاموش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 81 · ganjoor 40,639
  3. 3
    جام امید نظرگاه خمار است اینجا / حلقهٔ دام تو خمیازه شکار است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    راستاینجا
    شناسه
    bayt 166 · ganjoor 40,647
  4. 4
    شوق اگر بی‌پرده سازد حسرت مستور را / عرضِ یک‌ خمیازه صحرا می‌کند مخمور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 882 · ganjoor 40,713
  5. 5
    بسمل موج می‌ام زخمم همان خمیازه است / در لب ساغرکن ای قاتل نهان شمشیر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشمشیررا
    شناسه
    bayt 975 · ganjoor 40,720
  6. 6
    نشاط باده به مینای غنچگیها بود / شکفتگی همه خمیازه‌کرد باغ مرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اغمرا
    شناسه
    bayt 1,332 · ganjoor 40,753
  7. 7
    حسرت همه دم صید خم قامت پیری‌ست / گل در بر خمیازه بود شاخ‌کمان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,486 · ganjoor 40,766
  8. 8
    نشئه را از شوخی خمیازهٔ ساغر چه باک / نیست از زنجیر پروا، نالهٔ وارسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,722 · ganjoor 40,787
  9. 9
    وصل نتواند خمار حسرت دلها شکست / کم نسازد می‌کشی خمیازه جام باده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,739 · ganjoor 40,789
  10. 10
    چوگل‌دروقت پیری می‌کشی خمیازهٔ‌حسرت / مکن ای غنچه صرف خواب شبهای جوانی را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,912 · ganjoor 40,804
  11. 11
    بسکه مخمورِ تمنای تو رفتیم به خاک / گُلِ خمیازه توان چید ز خاکستر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,146 · ganjoor 40,825
  12. 12
    غیرت ز بس که حوصله سامان شرم بود / خمیازه هم قدح نکشید از خمار ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,163 · ganjoor 40,826
  13. 13
    شمع خموش انجمن داغ حیرتیم / خمیازهٔ خمار نظر می‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,563 · ganjoor 40,862
  14. 14
    جدا از اشک شد چشم سراب دشت حیرانی / همان خمیازهٔ خشکی‌ست بی‌اطفال‌، مکتب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,104 · ganjoor 40,912
  15. 15
    همان چون صبح مخمورند مشتاقان‌گلزارت / نبندی تهمت مستی براین خمیازه ساغرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,164 · ganjoor 40,917
  16. 16
    از خرام‌موج می چشم قدح‌داغ است‌و بس / دارد این نقش قدم خمیازهٔ رفتارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,227 · ganjoor 40,922
  17. 17
    خمار کامل از خمیازه ساغر می‌کشد بیدل / هجوم‌ حسرت آغوش مجنون‌ ریخت محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,280 · ganjoor 40,927
  18. 18
    نشئهٔ عیشی که دارد این چمن خمیازه است / بر پر طاووس می‌بندم برات جام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,326 · ganjoor 40,931
  19. 19
    عمری‌ست که نه چرخ به رنگ گل تصویر / واکرده به خمیازه بوی تو دهان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,385 · ganjoor 40,937
  20. 20
    ز چشمم چون نگه بگذشتی و از زخم محرومی / جدایی ماند چون خمیازه در آغوش مژگان‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,406 · ganjoor 40,939
  21. 21
    ز قطعِ الفت دل‌ها حسود آسوده ننشیند / شود خمیازهٔ مقراض افزون در بریدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,438 · ganjoor 40,941
  22. 22
    ز داغ صورت خمیازه بست شمع خموشم / فنا نبرد ز خاکم خمار سوختگی‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ارسوختگیها
    شناسه
    bayt 3,557 · ganjoor 40,953
  23. 23
    می‌کشد خمیازهٔ صبح‌ انتظارِ آفتاب / در خمارآبادِ مخموران قدح‌پیما بیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابیا
    شناسه
    bayt 3,613 · ganjoor 40,958
  24. 24
    صبح ز خمیازه آخر جام شبنم می‌کشد / حسرت مخمور از خود می‌کند پیدا شراب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشراب
    شناسه
    bayt 4,123 · ganjoor 41,001
  25. 25
    چون لب ‌ساحل نصیب ما همان خمیازه است / گر همه در کام ما ریزند یک دریا شراب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشراب
    شناسه
    bayt 4,134 · ganjoor 41,002
  26. 26
    سخت پابرجاست دور نشئهٔ مخموری‌ام / چون‌ کمانم باید از خمیازه رنگ خانه ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهریخت
    شناسه
    bayt 4,620 · ganjoor 41,046
  27. 27
    خاک‌گشتیم و غبار ما هوایی درنیافت / آنکه بر خمیازه حسرت می‌کشد آغوش ماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,731 · ganjoor 41,056
  28. 28
    شانه‌ها چون ‌صبح بیدل یک جهان خمیازه‌اند / با دل چاک ‌که امشب طرهٔ او آشناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,878 · ganjoor 41,067
  29. 29
    گرنه مخمورگرفتاربست زلف مهوشان / بیدل‌از هرحلقه ‌در خمیازه ‌حسرت چراست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,024 · ganjoor 41,078
  30. 30
    لذت آسودگی آشفتگان دانند و بس / زلف را هر حلقه در خمیازهٔ جمعیت است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازهٔجمعیتاست
    شناسه
    bayt 5,160 · ganjoor 41,090

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه