→ دیوانِ بیدل دهلوی

امل

154 بیت · 154 مصراع · 148 غزل

تعریف

amal

امل در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با امل شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: آرزوی دور و دراز؛ نمادِ طمعِ دل و درازیِ هوس. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 154 مصراع، 154 بیت و 148 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: امل (154). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    هوس چون نارسا شد نسیه نقدِ حال می‌گردد / امل را رشته کوته ساز و عقبا گیر دنیا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 456 · ganjoor 40,671
  2. 2
    دل از سعی امل بر وضع آرامیده می‌لرزد / مبادا دوربینی جاده سازد منزل ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لمارا
    شناسه
    bayt 543 · ganjoor 40,680
  3. 3
    در نظر داریم مرگ و از امل فارغ نه‌ایم / پیش پا دیدن نشد مانع خیال دور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 889 · ganjoor 40,713
  4. 4
    به سینه تا نفسی هست‌، مشقِ حسرت‌ کن / اَمل به رنگ‌ کشیده‌ست خامهٔ مو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,602 · ganjoor 40,776
  5. 5
    ز صاحب امل آزادگی چه مکان است / درین بساط‌گرانخیزی است حامله را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لهرا
    شناسه
    bayt 1,776 · ganjoor 40,792
  6. 6
    حاصل جام امل نشئهٔ آزادی نیست / تا قفس می‌رسد اندیشهٔ مُشتِ پر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,153 · ganjoor 40,825
  7. 7
    بیدل به جنون امل ازپا ننشستیم / کاش آبله‌گیرد سر راه هوس ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سما
    شناسه
    bayt 2,279 · ganjoor 40,836
  8. 8
    چه فسانهٔ ازل و ابد چه امل طرازی حرص وکد؟ / به هزارسلسله می‌کشد سرطرة‌توزچنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,364 · ganjoor 40,844
  9. 9
    رشتهٔ چندین امل یک‌گره آمد به‌عرض / بر دو جهان مهر زد یأس دل تنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,374 · ganjoor 40,845
  10. 10
    از امل دل را مسخرکرده‌ایم / پخته می‌جوشد خیال خام ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,414 · ganjoor 40,849
  11. 11
    نرهید از امل تجرد هم / رشته دارد قفای سوزن‌ها
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    نها
    شناسه
    bayt 3,340 · ganjoor 40,933
  12. 12
    تو با ساز تعلق درگذشتی از امل بیدل / ندارد رشتهٔ کس بی‌گسستن این درازی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ازیها
    شناسه
    bayt 3,544 · ganjoor 40,951
  13. 13
    ز استقبال و حال این امل‌کیشان چه می‌پرسی / قدح در دست فردا نیست بی‌ رنج خمار امشب
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارامشب
    شناسه
    bayt 4,236 · ganjoor 41,012
  14. 14
    حاصل کونین پامال ندامت کردنی‌ست / دانهٔ کشت امل را سودن دست آسیاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,732 · ganjoor 41,056
  15. 15
    هوس تعبیری خواب امل چند / ز فرصت غافلی امروز فرداست
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,809 · ganjoor 41,062
  16. 16
    قافلهٔ حیرت است موج‌گهر تا محیط / ای امل آوارگان صورت رفتن کجاست
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,836 · ganjoor 41,064
  17. 17
    قامت پیری ز حرصت شد کمینگاه امل / ورنه خم‌گردیدنت بر هر دو عالم پشت پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,876 · ganjoor 41,067
  18. 18
    بیشتر در طبع‌پیران آشیان دارد امل / حرص سوداپیشه را قد ‌دوتا زنجیر پاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,097 · ganjoor 41,084
  19. 19
    بر دوش عمر چندکشی محمل امل / ای بیخبر شرر چقدر رام فرصت است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    تاست
    شناسه
    bayt 5,121 · ganjoor 41,086
  20. 20
    چند زند همتم فال بنای امل / رشتهٔ نومیدیی دارم و محکم ‌تر است
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,366 · ganjoor 41,107
  21. 21
    نگاهدار عنان امل اگر مردی / سوار عمر به کم‌فرصتی گروتاز است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ازاست
    شناسه
    bayt 5,485 · ganjoor 41,117
  22. 22
    حصول ‌کار امل نیست غیر خفت عقل / برای دیگ هوس خامی طمع آش است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اشاست
    شناسه
    bayt 5,610 · ganjoor 41,131
  23. 23
    ذوالفقار دگر است آنکه‌ کند قلع امل / و‌رنه مقراض هم از بهر بریدن تیغ است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نتیغاست
    شناسه
    bayt 5,680 · ganjoor 41,137
  24. 24
    چون پیر شدی از امل پوچ حیاکن / یکسر خط تقویم‌کهن ننگ رقوم است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وماست
    شناسه
    bayt 6,061 · ganjoor 41,170
  25. 25
    از امل جمعیت دل وقف غارت ‌کرده‌ایم / ریشه ‌گر افسون نخواند دانهٔ ما خرمن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,120 · ganjoor 41,175
  26. 26
    دل چه امکان است بیرون آید از دام امل / مهره بیدل در حقیقت مار را جزو تن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ناست
    شناسه
    bayt 6,125 · ganjoor 41,175
  27. 27
    ترک هستی‌ گیر و بیرون آ، ز تشویش امل / ورنه یکسر رشته باید تافتن تا سوزن است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسوزناست
    شناسه
    bayt 6,200 · ganjoor 41,182
  28. 28
    بگذر ز دام وهم که گلدستهٔ مراد / با رشته‌های طول امل‌ کس نبسته است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستهاست
    شناسه
    bayt 6,486 · ganjoor 41,207
  29. 29
    هر نفس چندین امل می‌زاید از اندیشه‌ات / شرم دار از لاف مردیهاکه طبعت ماده است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادهاست
    شناسه
    bayt 6,572 · ganjoor 41,214
  30. 30
    موی آتش دیده راکوتاه می‌باشد امل / چشم ما عمری‌ست بر روز جزا افتاده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اافتادهاست
    شناسه
    bayt 6,639 · ganjoor 41,220

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه