دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 725

موج جنون می‌زند، اشک پریشان کیست

وزن مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)قافیه انکیستدشواری نسبتاً آسان

ناله به دل می‌خلد بسمل مژگان کیست

پای روان وداع، راه به کوی که برد

دست به دل بسته‌ام، محرم دامان کیست

یاد خرام توام، می‌برد از خویشتن

قامت برجسته‌ات، مصرع دیوان کیست

دیده‌گر از جلوه‌ات میکدهٔ ناز نیست

اشک چکیدن خرام لغزش مستان کیست

سرمه ز خاکم برد چشم غزالان ناز

بخت سیه بر سرم سایهٔ مژگان کیست

لخت دلی در نظر این همه چاک جگر

حیرتم آیینه‌گر شانه گریبان کیست

قطرهٔ ما چون حباب، سینهٔ دریا شکافت

همت پرواز ما خندهٔ توفان کیست

گرنه تپشهای دل فال جنون می‌زند

شعله نقاب اینقدر نالهٔ عریان کیست

رشتهٔ امواج را، عقده نگردد حباب

آبله در راه شوق مانع جولان کیست

غیر محبت دگر دین چه و آیین کدام

امت پروانه باش سوختن ایمان کیست

بیدل ازین مایده دست هوس شسته‌ایم

پهلوی دل خورده را آرزوی نان کیست

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب چشم / نگاه موج / دریا پا / قدم / راه اشک / گریه دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
ناز: کرشمه و دلربایی؛ جلوه‌گریِ معشوق در برابرِ نیاز.
اشک: قطرهٔ چشم؛ نشانهٔ گریه، شوق یا اندوهِ عاشقانه.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
سایه: اثر تاریک در برابر نور؛ کنایه از ناپایداری، پیروی یا وجود کم‌رنگ.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 726
وحشی صحرای حسن نرگس غزل 690
دل در قدم آبله پایان غزل 1165
تا گرد ما به اوج ثری غزل 723
ای صبح گرد ناز تو از غزل 2451
اگر مشت غبار خود پری غزل 2611
به دست تیغ تو تا خون

خوانش و منبع در گنجور ↗