→ دیوانِ بیدل دهلوی

نامه

178 بیت · 179 مصراع · 167 غزل

تعریف

nameh

نامه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با نامه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: نوشته و مکتوب؛ کارنامهٔ اعمال و پیامِ راز. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 179 مصراع، 178 بیت و 167 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: نامه (179). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    در شکایت‌ نامه‌ام چون کاغذ آتش زده / نقطه پر پیدا کند تا نامه‌بر پیدا کنم
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکنم
    شناسه
    bayt 25,944 · ganjoor 44,339
  2. 2
    بسته بر بالِ اسیرت نامهٔ پروازِ ناز / خفته در خونِ شهیدت جوش‌ِ گلزارِ بقا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 33 · ganjoor 40,635
  3. 3
    ناتوانی مشقِ دَردی کن که در دیوان عشق / نیست خطی جز دریدن نامه‌های ساده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,730 · ganjoor 40,788
  4. 4
    حدیث بی‌غرض شایستهٔ ارشاد می‌باشد / سر این نامه تا خطش نگردیده‌ست تر بگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ربگشا
    شناسه
    bayt 1,980 · ganjoor 40,810
  5. 5
    ای بی‌خودی بیا‌ که زمانی ز خود رویم / جز ما دگر که نامه رسانَد به یار ما؟
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,167 · ganjoor 40,826
  6. 6
    چو بیدلیم همه ناگزیرِ نامه‌سیاهی / جبین مگر به عرق کوثری برآورد از ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ریبراوردازما
    شناسه
    bayt 2,249 · ganjoor 40,833
  7. 7
    نامه بر بال تحیر بسته‌ایم / برکه خواند بیکسی پیغام ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    امما
    شناسه
    bayt 2,423 · ganjoor 40,849
  8. 8
    اینجا جواب نامهٔ عاشق تغافل است / بیهوده انتظار خبر می‌کشیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رمیکشیمما
    شناسه
    bayt 2,550 · ganjoor 40,861
  9. 9
    هرکه خواهد شبهه‌ای از هستی ما واکشد / نامهٔ بی‌مطلب ننوشته عنوانیم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمما
    شناسه
    bayt 2,601 · ganjoor 40,865
  10. 10
    معنی اظهار صبح از وحشت انشا کرده‌اند / نامهٔ آهیم بی‌تابی همان عنوان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,679 · ganjoor 40,872
  11. 11
    به غیروصل عدم چیست مدعا بیدل / که هر نفس نفس اینجاست نامه بر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,065 · ganjoor 40,908
  12. 12
    اگر زلف تو بخشد نامهٔ پرواز آزادی / نماند صید مضمون هم به دام خط مسطرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,162 · ganjoor 40,917
  13. 13
    ندارد نامهٔ من درخور پرواز مضمونی / مگر رنگی ببندم بر پر و بال کبوترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,176 · ganjoor 40,918
  14. 14
    پیچ‌وتاب شعلهٔ دل نامهٔ پیچیده‌ا‌ی‌است / می‌فرستم هر نفس سوی عدم پیغام‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امها
    شناسه
    bayt 3,314 · ganjoor 40,930
  15. 15
    نگردی محرم راز محبت بی‌شکست دل / که چون گل خواندن این نامه می‌باشد دریدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,452 · ganjoor 40,942
  16. 16
    سرشکم داشت از شوقت گداز آلوده تحریری / به بال موج بستم نامهٔ در خون تپیدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,462 · ganjoor 40,943
  17. 17
    تا عدم از هستی ما قاصدی درکار نیست / هم به قدر رفتن خود نامه برمی‌دارد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیدارداب
    شناسه
    bayt 4,063 · ganjoor 40,996
  18. 18
    سحر بیدل شکایت‌نامه‌ها باید رقم کردن / بیا تا دوده‌ گیرم از چراغ انتظار امشب
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارامشب
    شناسه
    bayt 4,244 · ganjoor 41,012
  19. 19
    خط او بر صبح پنداری شبیخون‌نامه‌ای‌ست / روی او فردی‌ست‌گویی د‌ر شکست‌شان شب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشب
    شناسه
    bayt 4,253 · ganjoor 41,013
  20. 20
    یک نفس چون سایه گشتم، غافل از خورشید عشق / بر سراپایم سواد نامهٔ اعمال ریخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الریخت
    شناسه
    bayt 4,559 · ganjoor 41,041
  21. 21
    شکایت‌نامهٔ بیداد محو بال عنقا شد / هنوز از ناله‌ام پرواز می‌خواهد پر تیرت
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یرت
    شناسه
    bayt 4,700 · ganjoor 41,053
  22. 22
    جنون پیامی اوهام داغ یاسم کرد / امید می‌تپد و نامه در پر عنقاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,027 · ganjoor 41,079
  23. 23
    عمری‌ست دل به غفلت خودگریه می‌کند / این نامهٔ سیه چقدر ابر رحمت است
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    تاست
    شناسه
    bayt 5,127 · ganjoor 41,086
  24. 24
    دربار نفس نیست جز احکام ‌گذشتن / این قافله‌ها قاصد یک نامه به دست است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ستاست
    شناسه
    bayt 5,144 · ganjoor 41,088
  25. 25
    خوش آنکه سایه‌صفت محو آفتاب شویم / که سخت نامه سیاهیم و عفوها اینجاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ااینجاست
    شناسه
    bayt 5,188 · ganjoor 41,092
  26. 26
    پیچیده‌ایم نامهٔ پرواز در بغل / رنگ شکستگان پر و بال کبوتر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,331 · ganjoor 41,104
  27. 27
    حسن‌بی‌پرواست‌، اینجا قاصدی‌درکار نیست / نامهٔ احوال مجنون طرهٔ لیلا بس است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابساست
    شناسه
    bayt 5,549 · ganjoor 41,123
  28. 28
    چون سایه بس‌که‌کلفت غفلت سرشت ماست / بخت سیاه نامهٔ اعمال زشت ماست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    شتماست
    شناسه
    bayt 6,027 · ganjoor 41,167
  29. 29
    شستن مگربخواند مضمون سرنوشتم / نامی‌که من ندارم در نامهٔ سیاه است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,387 · ganjoor 41,198
  30. 30
    بی‌عشق محال ست بود رونق هستی / بی‌جلوهٔ خورشید جهان نامه سیاه است
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اهاست
    شناسه
    bayt 6,400 · ganjoor 41,199

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه