دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1892

ما سجدهٔ حضوریم محو جناب مطلق

وزن مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)قافیه ابمطلقردیف مطلقدشواری نسبتاً آسان

گمگشته همچو نوریم در آفتاب مطلق

در عالم تجرد یارب چه وانماییم

او صد جمال جاوید ما یک نقاب مطلق

ای خلق پوچ هیچید بر وهم و ظن مپیچید

کافیست بر دو عالم این یک جواب مطلق

کم نیست‌گر به نامی از ما رسد پیامی

شخص عدم چه دارد بیش ار خطاب مطلق

اوراق اعتبارات چندان که سیر کردیم

در نسخهٔ مقٌید بود انتخاب مطلق

خواهی بر آسمان بین خواهی به خاک بنشین

زیر و زبر جز این نیست وقف‌کتاب مطلق

افسانه‌های هستی در خلوت عدم ماند

کس وا نکرد مژگان از بند خواب مطلق

شاید به برق عشقی از وهم پاک‌گردیم

این نقش سنگ نتوان شستن به آب مطلق

تقریربیش و کم چند چشمی‌گشا وبنگر

جز صفر بر نیاید هیچ از حساب مطلق

هر چند وارسیدیم زین انجمن ندیدیم

با یک جهان عمارت غیر از خراب مطلق

بیدل به رنگ‌گوهر زین بحر بر نیاید

آب مقید ما غیر از شراب مطلق

مفاهیمِ این غزل

عدم/هستی جهان / دهر آب / شبنم دنیا-بازی / بازی دنیا غبار / سایه خیال

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
سنگ: تخته‌سنگِ سخت؛ نمادِ سختی، جفا و گاه مستی.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
هیچ: بودِ تهی و بی‌اعتبار؛ نشان نفی خود یا جهان گذرا.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.

غزل‌های مرتبط

غزل 1821
آه از این جلوهٔ نقاب غزل 266
ای مردهٔ تکلف از کیف غزل 2629
ای تماشایت چمن‌پرور غزل 1349
معنی‌سبقان‌ گر همه ص غزل 2207
تا جلوه‌ات پر افشاند غزل 2350
بی‌تکلف گرگدا گشتیم

خوانش و منبع در گنجور ↗