→ دیوانِ بیدل دهلوی

قلم

143 بیت · 143 مصراع · 135 غزل

تعریف

qalam

قلم در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با قلم شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: خامهٔ نوشتن؛ نمادِ تقدیر و رقم‌خوردنِ سرنوشت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 143 مصراع، 143 بیت و 135 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: قلم (143). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نوای پردهٔ خاکیم یک‌قلم بیدل! / کجاست عبرت اگر گوش‌ کرده‌ای ما را؟
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    وشکردهایمارا
    شناسه
    bayt 606 · ganjoor 40,688
  2. 2
    ز سواد مکتب خیر و شر، نشد امتیاز تو صرفه‌بر / اگرت خطی نبود دگر به زمین قلم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 783 · ganjoor 40,704
  3. 3
    لب اهل زبان نتوان به مهر خامشی بستن / قلم از سرمه خوردن‌کم نسازد نالهٔ دل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,108 · ganjoor 40,733
  4. 4
    گیسوی تو دامی‌ست که تحریر خیالش / از نال به زنجیر کشیده‌ست قلم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,164 · ganjoor 40,738
  5. 5
    آنجاکه به‌تحریررسد صفحهٔ حسنت / از نیزهٔ خورشید تراشند قلم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,192 · ganjoor 40,740
  6. 6
    خاک هستی یک قلم در دامن باد فناست / من ز روی خانه می‌یابم هوای بام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,244 · ganjoor 40,744
  7. 7
    مدّ عمرم‌ یک‌ قلم‌ چون شمع‌ در وحشت‌ گذشت / آشیان هم برنیاورد از پرافشانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,449 · ganjoor 40,763
  8. 8
    هر کجا نسخه‌ ‌کنند آن خط ریحانی را / نیست جز ناله‌کشیدن قلم مانی را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    انیرا
    شناسه
    bayt 1,921 · ganjoor 40,805
  9. 9
    یک‌قلم نسخهٔ وارستگیِ آینه‌ایم / هیچ نقشی نبَرد سادگی از دفتر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,151 · ganjoor 40,825
  10. 10
    حیرت‌ما حسن‌را افسون مشق جلوه‌هاست / همچوآیینه بیاضی خوش قلم داریم ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    مداریمما
    شناسه
    bayt 2,533 · ganjoor 40,859
  11. 11
    تا به‌همت بگذریم ازهرچه می‌آید به پیش / همچوفرصت یک‌قلم دی ساز فرداییم‌ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییمما
    شناسه
    bayt 2,612 · ganjoor 40,866
  12. 12
    شوق در بی‌دست‌وپایی نیست مأیوس طلب / چون قلم سعی قدم می‌بالد از مژگان ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,678 · ganjoor 40,872
  13. 13
    خامشی‌ها سبق مکتب بیتابی نیست / یک قلم ناله بود مشق نی پیشهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یشهٔما
    شناسه
    bayt 2,778 · ganjoor 40,881
  14. 14
    سلامت یک‌قلم در مرکزسنگ‌ست اگر دانی / شکست یأس می‌پیچد به خود بالیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,004 · ganjoor 40,903
  15. 15
    سبک‌تازان فرصت یک قلم رفتند ازین وادی / سراغی می‌دهد موج سراب از نعل مرکب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,094 · ganjoor 40,911
  16. 16
    میی‌کو تا هوس اینجا دماغی تازه گرداند / چوگوهر یک قلم لبریز دلتنگی‌ست ساغرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,183 · ganjoor 40,918
  17. 17
    ای رسته ز گلزارت آن نرگس جادوها / صاد قلم تقدیر با مصرع ابروها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    وها
    شناسه
    bayt 3,488 · ganjoor 40,946
  18. 18
    تب و تاب مراتب عجز رسا به چه ناله کند دل خسته ادا / که اگربه قلم ره خط سپرم همه نقطه دمد ز بنان ادب
    وزن
    متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن متفاعلتن
    قافیه
    انادب
    شناسه
    bayt 4,220 · ganjoor 41,010
  19. 19
    رقم زدم برتبسم‌گل ز ساعد چین در آستینت / قلم‌کشیدم به موج‌گوهر ازآن خط مشکفام بر لب
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    امبرلب
    شناسه
    bayt 4,283 · ganjoor 41,016
  20. 20
    یک قلم عرصهٔ تسلیم فناییم چو صبح / بیدل از ما به نفس نیز توان ‌گرد انگیخت
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یخت
    شناسه
    bayt 4,443 · ganjoor 41,030
  21. 21
    ز خودگریک‌قلم جستی ز وهم جزو وکل‌رستی / تعلقها نفس‌واری‌ست کاش از دل برآرندت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ندت
    شناسه
    bayt 4,652 · ganjoor 41,049
  22. 22
    این صدف‌ها یک قلم بی‌گوهرند / عالمی دل دارد اما دل کجاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,818 · ganjoor 41,063
  23. 23
    نیست مانند سحر گرد من اسباب زمین / یک قلم بال پریشان نفس جزو هواست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,945 · ganjoor 41,072
  24. 24
    بهر عبرت سرمه‌ای درکار نیست / یک قلم اجزای عالم توتیاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,981 · ganjoor 41,075
  25. 25
    در خموشی یک قلم آوازهٔ جمعیت است / غنچه را پاس نفس شیرازهٔ جمعیت است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازهٔجمعیتاست
    شناسه
    bayt 5,159 · ganjoor 41,090
  26. 26
    یک قلم چون تخم اشک شمع آفت مایه‌ایم / کشت ما‌چندانکه سیراب‌است حاصل‌آتش است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    لاتشاست
    شناسه
    bayt 5,633 · ganjoor 41,133
  27. 27
    نزاکت خط شوخ تو در نظر داربم / به ‌چشم ما رگ ‌گل‌ یک قلم رگ سنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,772 · ganjoor 41,145
  28. 28
    حسن بی‌مشق تأمل نگذشت از دل ما / صفحهٔ حیرت آیینه عجب خوش ‌قلم است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,976 · ganjoor 41,162
  29. 29
    ما جنون‌کاران ز طاقت یک قلم بیگانه‌ایم / سخت‌جانی با دلِ صبرآزمایان آشناست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اناشناست
    شناسه
    bayt 6,211 · ganjoor 41,183
  30. 30
    با همه بیکاری از سرخاری ابرام حرص / چون قلم ناخن زانگشت زیادم رفته است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادمرفتهاست
    شناسه
    bayt 6,517 · ganjoor 41,210

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه