→ دیوانِ بیدل دهلوی

زنگ

157 بیت · 157 مصراع · 146 غزل

تعریف

zang

زنگ در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با زنگ شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کدورت و زنگارِ آینه؛ نمادِ تیرگیِ دل و غفلت. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 157 مصراع، 157 بیت و 146 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: زنگ (157). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    چشم بربَند گرت ذوق تماشایی هست / صافی آینه در کِسوت زنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 188 · ganjoor 40,649
  2. 2
    اگر دلت زنگ‌ کین زداید خلاف خلقت به پیش ناید / صفای آیینه شرم دارد که خرده‌ گیرد دچار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 846 · ganjoor 40,709
  3. 3
    اعتبار درد عشق از وصل برهم می‌خورد / زنگ باشد التیامْ آیینهٔ ناسور را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وررا
    شناسه
    bayt 890 · ganjoor 40,713
  4. 4
    ز آمد و رفت نفس آیینهٔ دل تیره شد / موج صیقل آبیاری کرد بیدل زنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,077 · ganjoor 40,730
  5. 5
    سیر باغ خودنمایی‌ها اگر منظور نیست / سبزهٔ بام و در آیینه می‌دان زنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,087 · ganjoor 40,731
  6. 6
    صافی دل هم‌گریبان چاکی رازست و بس / کو هجوم زنگ تاگردد رفوآیینه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وایینهرا
    شناسه
    bayt 1,840 · ganjoor 40,797
  7. 7
    تا آینه‌ات زنگ تغافل نزداید / هرگز به چراغی نرسد شام تماشا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امتماشا
    شناسه
    bayt 1,967 · ganjoor 40,809
  8. 8
    دعوی احتیاج پوچ خجلت سعی‌کس مباد / قفل جهان بی‌دری زنگ زد ازکلید ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    یدما
    شناسه
    bayt 2,121 · ganjoor 40,823
  9. 9
    جهد از آیینهٔ ما زنگ نبرد / منفعل شد کف روشنگر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,132 · ganjoor 40,824
  10. 10
    ز غبار بیدل ناتوان دل نازکت نشودگران / که رود زیادتوخودبه خود چونفس زآینه زنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,365 · ganjoor 40,844
  11. 11
    شمشیر آب دادهٔ زنگ ملامتیم / باشد درشت‌گویی مردم فسان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,642 · ganjoor 40,869
  12. 12
    فغان‌که بوی حضوری نبردکوشش فطرت / چوصبح طعمهٔ زنگ نفس شد آینهٔ ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    سشداینهٔما
    شناسه
    bayt 2,817 · ganjoor 40,885
  13. 13
    در نالهٔ خا‌مُش‌نفسان مصلحتی هست / ای صافی مطلب نفسی زنگ برون‌آ
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,955 · ganjoor 40,898
  14. 14
    چنان صاف ست از زنگ‌کدورت سینهٔ مینا / که می‌تابد چو جوهر نشئه از آیینهٔ مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینهٔمینا
    شناسه
    bayt 3,041 · ganjoor 40,907
  15. 15
    تا نفس باقی‌ست باید با کدورت ساختن / در کمین آینه آبی‌ست وقف زنگ‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگها
    شناسه
    bayt 3,265 · ganjoor 40,926
  16. 16
    چو سایه چند به هر خاک جبهه سودن‌ها / که زنگ بخت نگردد کم از زدودن‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ودنها
    شناسه
    bayt 3,417 · ganjoor 40,940
  17. 17
    غبار فقر زنگ سرکشی را می‌شود صیقل / سیاهی می‌برد از شعله خاکسترنشینی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیها
    شناسه
    bayt 3,593 · ganjoor 40,956
  18. 18
    سنگ هم آیینهٔ تحقیق صیقل می‌زند / عمرها شد درتلاش رفع زنگ است آسیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاسیا
    شناسه
    bayt 3,698 · ganjoor 40,966
  19. 19
    خانه داری داغ کلفت می‌کند وارسته را / در دل آیینه بیدل سر به سر زنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,934 · ganjoor 40,985
  20. 20
    زین چمن‌یک برگ بی‌بال و پر پرواز نیست / بیخبر شیرازه‌بند نسخهٔ زنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,946 · ganjoor 40,986
  21. 21
    تختهٔ مشق کدورتهامباش از اعتبار / تیغ در زنگ است بیدل هر قدر می‌دارد آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رمیدارداب
    شناسه
    bayt 4,053 · ganjoor 40,995
  22. 22
    گرانی ا‌ز مژه واچید شوخی نگهش / زدود ز آینهٔ برگ تاک زنگ شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگشراب
    شناسه
    bayt 4,155 · ganjoor 41,004
  23. 23
    بی‌مردمک از جوهر نظاره اثر نیست / در ظلمت زنگ آینه پرداخته نورت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ورت
    شناسه
    bayt 4,687 · ganjoor 41,052
  24. 24
    گرد اندوه دلم دام تماشای صفاست / زنگ بر آینه‌ام آب رخ آینه‌هاست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,936 · ganjoor 41,072
  25. 25
    فراق آینهٔ زنگ خورده هستیست / دمی که جلوه‌کند آفتاب سایه کجاست
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 5,007 · ganjoor 41,077
  26. 26
    الفت جسم صفای دل ما داد به زنگ / آب این آینه یکسر عرق‌ گلکار است
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراست
    شناسه
    bayt 5,426 · ganjoor 41,112
  27. 27
    کسی برآینهٔ مهر، زنگ سایه نبست / به عالمی‌که تو باشی‌، نقاب دشوار است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ابدشواراست
    شناسه
    bayt 5,440 · ganjoor 41,113
  28. 28
    بسکه این‌گلشن افسرده‌کدورت رنگ است / نفس غنچه‌برآبینهٔ شبنم زنگ است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,752 · ganjoor 41,144
  29. 29
    نمی‌توان طرف خوب و زشت عالم بود / خوشا طبیعت آیینه‌ای که در زنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,765 · ganjoor 41,145
  30. 30
    غبار الفت اسباب دام غفلت ماست / تصور مژه بر صافی نگه زنگ است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاست
    شناسه
    bayt 5,774 · ganjoor 41,145

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه